تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَ أَقِيمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ «29»
جلد 4 صفحه 45
بعد از بيان عدم امر به فحشاء، در عقب آن امر به قسط را فرمايد:
قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ: بگو اى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به کفار قريش، امر فرمود پروردگار من به عدل و راستى که وسط است از هر امر متجافى از طرفين افراط و تفريط ابن عباس گويد: مراد به قسط، توحيد است رأس تمام راستيها. و اولى آنکه: مراد جميع طاعات و عبادات الهى باشد.
تنبيه: آيه دلالت دارد بر بطلان جبر، زيرا امر فرموده به قسط يعنى چيزى که عقل، به راستى و استقامت آن شهادت دهد. و چون امر الهى، به توحيد و ساير طاعات تعلق دارد، پس محال باشد که پس از امر به عدل و توحيد، جبر خواهد؛ زيرا ذات سبحانه حکيم آنچه فرمايد راضى، و مؤيد آن باشد؛ و آنچه نخواهد کاره، و ناهى بندگان از آن؛ و چون از بنده طاعات خواست، بدان امر فرمود؛ و معاصى را نخواست، نهى فرمود؛ پس امر وى دليل بر اراده طاعات، و نهى او دليل بر کراهت معاصى باشد.
بعد از آن فرمود: وَ أَقِيمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ: و بپا داريد به جانهاى خود و قائم شويد به ذوات خود براى عبادت معبود به حق، نزد هر زمان و مکان نماز، يعنى در هر وقت اداء نماز، روى بدن و قلب خود را قائم به قبله کنيد، يا توجه تام نمائيد به عادت حق به وقت نماز در مسجد.
بيان: مفسرين را در آيه وجوهى است:
1- اى عموم مکلفين دنيا در هر عصرى، ادا کنيد به جسم و روح در هر جاى زمين نمازهاى واجبه و مستحبه خود را. چه زمين براى شما امت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم جاى نماز و طهور بدل آب است چنانچه حديث متواتر قال النبى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: جعلت لى الارض مسجدا و طهورا، شاهد آن است. «1»
«1» جامع احاديث الشيعه، جلد 3، باب 9، صفحه 53، حديث اوّل تا نهم.
جلد 4 صفحه 46
2- متوجه شويد به وجوه خود در هر جاى بر و بحر وقت نماز به طرف مسجد الحرام کعبه معظمه.
3- مراد آنست که چون دريابيد در مسجدى، قائم شويد به نماز، و نگوئيد برمى‌گردم به مسجد خودم.
4- قصد مسجد کنيد در هر وقت نماز. امر به اداء نماز هر وقت به جماعت، ندب مؤکد است نزد اکثر، چه تعمير بناء مساجد مخصوص براى سجود و عبادت شده تا به اداء نماز در مساجد، مساجد معمور شود. و مؤيد آن حديث شريف نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: لا صلاة لجار المسجد الّا فى المسجد. «1» حديث دو وجه محتمل است: 1- همسايه مسجد نماز نخواند مگر در مسجد تا چهل خانه به دور مسجد. و به قولى خانه‌هائى که از چهار طرف صداى مؤذن را شنوند، مراد نفى کمال است. 2- صحيح و جائز نيست اداء نماز براى همسايه مسجد در خانه مگر آنکه در مسجد نماز کند فردى يا به جماعت، که مراد، نفى صحت است و اولى و اشهر وجه اول باشد.
وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ: و بخوانيد و بخواهيد خالق معبود در حالتى که خاص و اخلاص کنندگان باشيد براى خداى تعالى طاعت و عبادت را.
شيخ طبرسى رحمه اللّه فرمايد: اين امر به دعا و تضرع است به درگاه الهى بر وجه اخلاص بعد از فراغ از نماز، يعنى راغب شويد و سؤال کنيد به خدا در دعا بعد از خالص نمودن دين را براى او. و امر به دعا بعد از نماز، مستحب، و اقلّ آن تسبيح حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه عليها است.
در ثواب الاعمال- صدوق رضوان اللّه عليه از حضرت صادق عليه السلام:
قال: تسبيح فاطمة الزّهراء صلوات اللّه عليها في دبر کلّ صلاة احبّ الىّ من صلاة الف رکعة فى کلّ يوم. «2» فرمود: تسبيح حضرت زهراء سلام اللّه عليها در عقب هر نماز درست تر است نزد من از هزار رکعت نماز در هر روز.
و قال: ما عبد اللّه بشى‌ء افضل من تسبيح فاطمة صلوات اللّه عليها. «3» و
«1» جامع الاحاديث، جلد 4- فضل المساجد باب 2، صفحه 442، حديث 27 و 30.
«2» ثواب الاعمال، صفحه 196، حديث 3.
«3» جامع الاحاديث، جلد 5، صفحه 364، باب 5، حديث اوّل.
جلد 4 صفحه 47
فرمود: عبادت خدا نشود به چيزى افضل از تسبيح حضرت فاطمه عليها السلام.
تنبيه: تحريص بر دعا بسيار وارد شده:
اما به قرآن: آيه: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَکُمْ، و: وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ، و: قُلْ ما يَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُکُمْ. آيه اول وعده اجابت داده عموما و خصوصا، و دعا را عبادت ناميده، و تارک دعا را متکبر و توعيد به دخول نار جهنم فرموده.
آيه دوم فضل نامتناهى را مسئول قرار داده. آيه سوم سلب توجه لطفى را به سبب عدم دعا بيان فرموده.
اما سنت: و آن بسيار است از جمله:
1- در عدة الداعى ابن فهد حلّى، قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: الا ادلّکم على سلاح تنجيکم من اعدائکم و تدرّ ارزاقکم؟ قالو بلى يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قال: تدعون ربّکم باللّيل و النّهار فانّ سلاح المؤمن الدّعاء: «1» فرمود حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به اصحاب: آيا دلالت کنم شما را بر سلاحى که نجات دهد شما را از دشمنان و کثير گرداند روزيهاى شما را. عرض کردند: بلى. فرمود: بخوانيد و بخواهيد پروردگار خود را شب و روز، چه بتحقيق سلاح مؤمن دعا مى‌باشد.
2- قال امير المؤمنين عليه السّلام: الدّعاء ترس المؤمن و متى تکثر قرع الباب يفتح لک «2» فرمود حضرت امير عليه السّلام: دعا سپر حفظ کننده و نگاهدارنده مؤمن است از وصول مکاره و مطارح ومضار. و کثرت دعا کوبيدن در است، پس به کثرت کوبيدن فتح باب شود.
3- قال الصّادق عليه السّلام: الدّعاء انفذ من السّنان الحديد: «3» حضرت صادق عليه السّلام فرمود: دعا نافذتر از نيزه آهنى است.
اما اجماع: مسلم فرق خاصه و عامه آمد بر طلب و استدعا از درگاه خالق.
اما عقل: چون دنيا دار الحوادث است، لذا حصول ضرر، ضرورى الوقوع، يا متوقع الوصول به هر انسانى باشد، چه نفس انسان مشوش و عقلش مشغول و
«1» ثواب الاعمال، صفحه 45- بحار الانوار، جلد 93، صفحه 294، حديث 23 و صفحه 297 حديث 25 (عدة الداّعى، باب اوّل)
«2» عدة الدّاعى، باب اوتل، فى الحثّ على الدّعاء.
«3» عدة الدّاعى، باب اوتل، فى الحثّ على الدّعاء.
جلد 4 صفحه 48
احوالش مختل و همّ و غم مسلط بر او مى‌شود و هيچ فردى از اعلى و ادنى خالى و عارى نيست خواه سببش از داخل به اغتشاش مزاج يا از خارج مانند بلا و مطائب جانى و مالى و غيره از آلام و اسقام و امراض و اعراض باشد، و اينها يا بالفعل و يا بالقوه است؛ و در هر صورت دفع ضرر، حاصل، يا متوقع الحصول از نفس، عقلا بر هر شخص واجب خواهد بود؛ و چون خود، عاجز من جميع الجهات است، پس بايد متوجه شود به قادر مطلق که قدرتش احاطه بر جميع اشياء دارد، و او ذات احديت قاهر ذو الجلال است لا غير، لذا استعانت از او لازم آمد.
تنبيه: پس از ثبوت دعا بايد دانست که شرايطى دارد، و عمده آن اخلاص باشد، يعنى خلوص نيت، و الّا به فقدان آن ثمرات نتيجه عايد نخواهد شد. در ذيل سوره بيست و پنجم حديث قدسى ذات احديت فرمايد: «و اخلص العمل فانّ الناقد بصير بصير»: و خالص بگردان عمل را، بدرستى که صراف عمل بيناست بينا.
کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ: همچنانکه ايجاد شديد در دنيا، برمى‌گرديد در آخرت.
بيان: مفسرين را اقوالى است:
1- متعلق است بقوله: فِيها تَحْيَوْنَ؛ خطاب به خلق شده که در زمين زندگى مى‌کنيد و در آن مى‌ميريد و از آن روز قيامت مبعوث مى‌شويد. کفار به شنيدن اين اعاده، مستعبد و انکار کردند عود را بعد از خاک شدن، لذا حق تعالى به تمثيل حسىّ جواب ايشان را فرمود: چنانچه ابتداء عدم صرف بوديد و به وجود آورد شما را، همچنين به قدرت کامله اعاده فرمايد شما را به احياء اجزاء بدنيه شما که محفوظند به مواضع خود. پس استبعاد مکنيد از حشر و نشر، زيرا احياء بعد از موت به اجزاء بدنيه شما اسهل خواهد بود از ابتداى خلق.
2- آنکه متعلق بقوله: فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ، عود مى‌کنيد روز قيامت براى جزا و سزا چنانچه آفريد شما را ابتداء در دنيا براى عبادت خالصه.
3- يعنى اعمال شما جزا دارند و مانند بدو خلقت که آفريدم شما را، همچنين بعد از مرگ اعاده مى‌دهم شما را.
جلد 4 صفحه 49
4- طبرسى رحمه اللّه در مجمع، و شيخ ابو الفتوح از جابر و ابن عباس نقل نموده: تبعثون على ما متّم عليه، المؤمن على ايمانه و الکافر على کفره. «1» يعنى: مبعوث خواهيد شد بر اعتقاد آنچه شما بر آن مرديد. مؤمن، مبعوث بر ايمان؛ و کافر، مبعوث بر کفر خواهد شد.
تحقيق: آيه شريفه دلالت دارد بر اثبات معاد جسمانى. بدين بيان که ايجاد معدوم از محض عدم به غير ماده و مده به انواع صور و اشکال مختلفه، محال و ممتنع نيست؛ زيرا هر گاه ممتنع مى‌بود البته هيچ ذره از موجودات و کائنات عوالم بوجود نمى‌آمد. و هر گاه مسلم شد که اين همه عوالم با موجودات بيشمار را ذات يگانه الهى آفريد بدون ماده و مده، هر آينه عقل حکم نمايد که اينها ممکن بذاته و مقدور قدرت خلّاق على الاطلاق است. پس اعاده و ايجاد، مرتبه ثانيه بالنسبه به همان اشياء ازل، بالاولى اسهل و اقدر مى‌باشد؛ لذا حق تعالى در آيه شريفه رفع استبعاد را فرمايد بقوله: بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ.