تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِکَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْکِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ ما کُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَ شَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کانُوا کافِرِينَ (37)
بعد از آن بر سبيل استنکار و استعجاب فرمايد:
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ کَذِباً: پس کيست ظالمتر، (استفهام انکارى)، يعنى نيست ظالمتر از کسى که افترا مى‌بندد بر خداى تعالى دروغى و بهتانى را؛ به آنکه خداى تعالى زن و فرزند و شريک در ذات و صفات دارد، أَوْ کَذَّبَ بِآياتِهِ: يا دروغ مى‌شمرد آيات منزله الهى و رسالت و نبوت رسل سبحانى را، أُولئِکَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْکِتابِ: 1- آن جماعت مفتريان و مکذبان، مى‌رسد ايشان را بهره و سهمى از مکتوب الهى از ارزاق و اعمار در دنيا که براى آنها نوشته شده. 2- يا بيابند عذاب معين مکتوب در لوح محفوظ و در قرآن مجيد توعيد ايشان فرموده. 3- مراد از اين نصيب در کتاب، غير عذاب است. 4- نصيب از کتاب، سعادت و شقاوت است. 5- مراد جزاى اعمالى است از خير و شر. و نزد بعضى رزق و عمر. و اولى حمل آيه است بر تمام وجوه، چه نصيب به معنى حصه آنچه در قسمت شخص منقسم شده از عمر و رزق و بقا
جلد 4 صفحه 62
و اجل در دنيا و انواع عقوبات در عقبى به لوح محفوظ مکتوب شده به او برسد. و اين حکم موقوف است. حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا: تا وقتى که بيايد ايشان را فرستادگان ما که ملک الموت و اعوان اويند. يَتَوَفَّوْنَهُمْ: در حالتى که فراگيرند و قبض نمايند ارواح ايشان را. قالُوا أَيْنَ ما کُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ: ملائکه به توبيخ و سرزنش به ايشان گويند: کجايند آنان که عبادت و اطاعت مى‌کرديد غير خداى تعالى تا امروز عذاب الهى را از شما دفع نمايند.
قالُوا ضَلُّوا عَنَّا: گويند کفار، گمراه و غايب گشتند از ما، هيچ از ايشان کمک و استعانتى به ما نمى‌رسد در تخلص از عذاب و عقاب الهى، وَ شَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ: و شهادت دهند بر نفسهاى خود، أَنَّهُمْ کانُوا کافِرِينَ:
بدرستى که ايشان بودند کافر، و اعتراف نمايند به ضلالت خود.
تبصره: زمخشرى و فخر رازى و غيره اعتراض نموده‌اند بر خليفه ثالث عثمان به تغليط در کلمه (ما) به اين که لفظ (ما) موصوله و لازم بود به انفراد نوشته شود، و حال آنکه در مصحف عثمان به اتصال مکتوب شده.