تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِي النَّارِ کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَکُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لکِنْ لا تَعْلَمُونَ (38)
قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ: حق تعالى فرمايد به ايجاد کلام در جسم جمادى، يا يکى از ملائکه به کفار گويد: داخل شويد در امتهائى که، قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ: بتحقيق در گذشته‌اند قبل از شما بر دين و آئين شما، من
جلد 4 صفحه 63
الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِي النَّارِ: از جن و انس که کافر مرده و به جهنم داخل شده‌اند، يعنى درآييد به جهنم در حالتى که با امم سابقه که قبل از شما داخل شده‌اند، مصاحب شويد. در منهج- مروى است کفارى که عناد و تکبرشان بيشتر باشد، پيشتر در آتش برند.
کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ: هر زمانى که در آيند امتى و گروهى در جهنم، لَعَنَتْ أُخْتَها: لعن کند گروهى را که بر دين ايشان اقتدا کرده و بر ملت و کيش ايشان مرده باشند، يعنى هر وقت اهل ملتى باطل، داخل نار شود؛ به محض معاينه سابقين اهل خود را لعن و نفرين کند و هر تبعه جماعت لاحقه، بر جماعت متبوعه سابقه خود، ردّ لعن کنند که مضل و گمراه کننده آنها بودند.
حَتَّى إِذَا ادَّارَکُوا فِيها جَمِيعاً: تا وقتى که در درک اسفل السافلين به يکديگر رسند در جهنم تماما و در يک مقام جمع شوند، پس آن وقت قطع لعن آنها مى‌شود. قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ: گويند تابعين ضالين، مر رؤساى متبوعين مضلين را، رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا: اى پروردگار ما، اين گروه مضله گمراه کردند ما را، فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ: پس عطا و معامله نما به جهت ضلالت خود و ضلال ما عذابى دو مقابل از آتش جهنم که ما را هست.
ابن مسعود گويد: مراد به تضعيف عذاب آنها در اينجا تسلط اقسام مارها و عقربها و افاعى نارى مى‌باشد. و به قولى اقسام عذاب نارى عموما مراد است.
قالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ: حق تعالى فرمايد در جواب ايشان: براى هر دو فرقه از فريقين تابع و متبوع، عذاب مضاعف مى‌باشد. اما براى تابع، يک عذاب به جهت اختيار کفر و ديگر به ترک استدلال و تقليد رؤساى خود. اما متبوعين يک عذاب براى ضلالت خود، و عذاب ديگر به جهت اضلال عوام تبعه خود.
وَ لکِنْ لا تَعْلَمُونَ: و لکن شما هر دو فرقه سابقه و لاحقه نمى‌دانيد که چه قسم عذابهائى لا ينقطع آنا فآنا بهر يک از شما عايد مى‌شود.
در تفسير لوامع- حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام فرمود: المراد ائمّة الکفر و الجور، «1» چنانچه در اين امت ائمه ضلالت و علماء هر ملت اهل
«1» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 14- مجمع البيان، جزء دوّم، صفحه 417 (يعنى ائمّة الجور)
جلد 4 صفحه 64
جهالت و عوام خود را به همين صورت و طريقه و اخفاء حقيقت اسلام و نصوص امامت ائمه هدى و اهل بيت عصمت و طهارت مخفى نموده دعوت به باطل و تأويل حق به وجوه اباطيل مى‌کنند، پس احوال کل طوايف امم سابقين و لا حقين به همين صورت است روز قيامت.
تنبيه: تضعيف عذاب بالاستحقاق است به چند وجه:
1- چون هر يک از فريقين دو قسم معاصى کردند: اما نسبت به تبعه يکى اختيار ضلالت و کفر به غير، و ديگر تقليد و متابعت رؤساى خود به غير دليل، پس به ثبوت دو گناه اين تبعه مستحق عذاب مضاعفند؛ اما نسبت به متبوعين:
جهت ضلالت خود و اضلال غير نيز ضعف عذاب را دارا شدند.
2- چون تشريک الهى و تکذيب کتب سماوى و انبياء و اوصياء، اعظم معاصى است که فوق آن متصور نيست، لذا مستحق عذاب عظيم بالاضعاف مضاعف شدند.
3- چون به شرک و کفر مردند، مستحق عذاب ابدى شدند، و آنا فآنا عذاب جهنمى در تضاعف است.