اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قال‌َ ادخُلُوا فِي أُمَم‌ٍ قَد خَلَت مِن قَبلِکُم مِن‌َ الجِن‌ِّ وَ الإِنس‌ِ فِي النّارِ کُلَّما دَخَلَت أُمَّةٌ لَعَنَت أُختَها حَتّي إِذَا ادّارَکُوا فِيها جَمِيعاً قالَت أُخراهُم لِأُولاهُم رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِم عَذاباً ضِعفاً مِن‌َ النّارِ قال‌َ لِکُل‌ٍّ ضِعف‌ٌ وَ لکِن لا تَعلَمُون‌َ (38)
خطاب قهر آميز الهي ميرسد باين کفار و مخالفين که داخل شويد در جماعت هم‌مسلک خود که پيش از شما از دنيا بيرون رفتند از جن و انس در آتش جهنم هر زماني که جماعتي داخل ميشوند لعن ميکنند جماعتي را که قبل از آنها داخل شده بودند و هم‌مسلک بودند و اخوّت مسلکي داشتند تا زماني که تماما يکديگر را ملاقات نمودند و تمام مجتمع شدند طائفه بعدي در حق طائفه قبلي ميگويند پروردگار ما اينها ما را گمراه کردند عذاب آنها را دو برابر کن در آتش خطاب ميرسد عذاب همه شما دو برابر است و لکن نميدانيد.
قال‌َ ادخُلُوا بعضي گفتند اينکه خطاب در روز قيامت است و مراد از قال جعل است يعني آنها را داخل ميکنند مثل خطاب کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِين‌َ بقره
جلد 7 - صفحه 317
آيه 61، و لکن حمل بر قيامت خلاف ظاهر است زيرا در قيامت مجتمعا وارد جهنم ميشوند نه طائفه طائفه يکي بعد از ديگري بلکه همان بعد از موت است و مراد عذاب برزخ است و در حديث داريم از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود
اذا مات إبن آدم قامت قيامته
و در قيامت از آتش برزخ بدون حساب و کتاب وارد آتش جهنم ميشوند و حمل قال بر جعل هم صحيح نيست زيرا اگر بگوئيم خطاب ادخلوا مناسب است کلمه قال مناسب نيست با کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِين‌َ اعراف آيه 166.
فِي أُمَم‌ٍ قَد خَلَت مِن قَبلِکُم طوائفي از کفار که هر طائفه پس از انقضاء مدت خود دنيا را خالي کردند و گرفتار آتش شدند تمام داخل آنها شويد و با آنها در عذاب شرکت نمائيد چنانچه ديگران هم که بعد از شما ميآيند آنها هم بشما ملحق خواهند شد مِن‌َ الجِن‌ِّ وَ الإِنس‌ِ طوائف جن از شياطين و کفار آنها که آنها هم بنوبت از دنيا ميروند و گرفتار عذاب ميشوند و طوائف انس از زمان آدم ببعد که هر طبقه بعد از طبقه ديگر تا دنيا بآخر برسد فِي النّارِ که گفتيم ظاهرا نار عالم برزخ است و نظر به اينکه هر طائفه‌اي متابعت طائفه قبل از خود را کردند در شرک و کفر و عناد و خلاف و معاصي و از آنها اتّخاذ کردند تقصير را گردن آنها ميگذارند و ميگويند شما ما را بعذاب انداختيد هم عذاب خود را داريد و هم سبب شديد که ما را معذب کرديد لذا ميفرمايد کُلَّما دَخَلَت أُمَّةٌ لَعَنَت أُختَها يعني طائفه قبل از خود را و باين موضوع در مواردي از قرآن اشاره دارد الأَخِلّاءُ يَومَئِذٍ بَعضُهُم لِبَعض‌ٍ عَدُوٌّ إِلَّا المُتَّقِين‌َ زخرف آيه 67، و سرّ اينکه متقين با هم دوست هستند اينست که لاحقين کمال امتنان را از سابقين دارند که شما ما را هدايت کرديد و ما بوسيله شما نجات پيدا کرديم و بنعمت بهشت نائل شديم.
حَتّي إِذَا ادّارَکُوا فِيها جَمِيعاً که طائفه اخيره هم وارد شدند و تماما در آتش مجتمع گشتند قالَت أُخراهُم لِأُولاهُم يعني هر طائفه در حق طائفه قبل از خود
جلد 7 - صفحه 318
نه طائفه اخيره بطائفه اوليه رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا که هم خود آنها در ضلالت بودند و هم ما را بضلالت انداختند فَآتِهِم عَذاباً ضِعفاً مِن‌َ النّارِ يکي از جهت ضلالت خود و يکي از جهت اضلال ما قال‌َ لِکُل‌ٍّ ضِعف‌ٌ زيرا هر دو جهت را شما هم داريد هم خود در ضلالت بوديد هم طائفه بعد خود را اضلال کرديد وَ لکِن لا تَعلَمُون‌َ زيرا هر کس هر گناهي مرتکب شود تقصير را گردن ديگري ميگذارد چنانچه اهل عذاب شيطان را ملامت ميکنند و او ميگويد فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنفُسَکُم ابراهيم آيه 27، و همچنين ضعفاء گردن اکابر بار ميکنند فَقال‌َ الضُّعَفاءُ لِلَّذِين‌َ استَکبَرُوا إِنّا کُنّا لَکُم تَبَعاً الاية ابراهيم 24، و غير اينها و نميدانند که تمام عيب با خود آنها است که بتمام ميل اطاعت شيطان و متابعت اکابر و موافقت با پيشينيان کردند.