در آيه‌ى قبل، سخن از محو شدن هر چيز و هر کس در قيامت بود، جز خداوند، ضَلَّ عَنْهُمْ ... در اينجا معرّفى پروردگار واقعى است.
«يَوْمَ»، غير از «نهار» است. «نهار»، روزِ در برابر شب است، ولى «يوم»، گاهى به معناى روز است و گاهى به معناى شبانه روز و گاهى هم به روزگار و دوران، يوم گفته شده است و در اين آيه، معناى اخير مراد است.
«تَبارَکَ» از «برکات»، به معناى بقا و ماندگارى است. «برک»، سينه‌ى شتر است، وقتى که شتر سينه‌اش را بر زمين مى‌گذارد، نشانه‌ى استقرار و ماندن اوست. آنگاه به هر صفتى که پايدار و بادوام باشد و هر موجودى که داراى عمر طولانى يا آثار مستمرّى باشد، برکت گفته شده است. «بِرکه»، نيز جايى است که مدّتى طولانى آب در آن مى‌ماند و ذخيره مى‌شود.
با توجّه به قرائن موجود در اين آيه و آيات ديگر، منظور از «خلق»، آفرينش نخستين و
جلد 3 - صفحه 80
منظور از «امر»، جعل و وضع قوانين حاکم بر هستى است که آفريده‌ها را در مسير خود هدايت مى‌کند. «1»
«اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ»، کنايه از قدرت، سلطه، تدبير، هدايت و اداره‌ى کامل جهان است. در زبان فارسى هم، بر تخت نشاندن يا بر تخت نشستن، يعنى بر اوضاع مسلّط شدن و قدرت و حکومت را به دست گرفتن. البتّه ممکن است «عرش»، کنايه از جهان ماوراى ماده و «کرسىّ» کنايه از جهان مادّه باشد، چنانکه در آيةالکرسى مى‌خوانيم: «وَسِعَ کُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ». «2»
همان گونه که خداوند خورشيد و ماه و ستارگان را براى هدايت و استفاده‌ى مخلوقات مسخّر آنان قرار داد، رسالت و امامت و اهل‌بيت عليهم السلام را نيز در مسير استفاده و هدايت آنان قرار داد، چنانکه به نقل شيعه و سنّى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: «النّجوم أمان لاهل الارض و اهل‌بيتى أمان لامّتى» «3»
خداوند گرچه قدرت دارد که همه‌ى هستى را در يک لحظه خلق کند، ولى تأنّى و تدريج، سنّت اوست، لذا هستى را در شش دوره آفريده است. چنانکه عجله و شتاب بى‌دليل، امرى شيطانى و راه نفوذ و تسلّط اوست. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: «التّأنّى من الرّحمن و العجلة من الشيطان». حضرت على عليه السلام نيز فرمود: «اگر خدا مى‌خواست آسمان و زمين را در کمتر از يک چشم بهم زدن مى‌آفريد، ولى ترتيب و مرور را مثالى براى امناى خود و حجّتى بر خلقش قرار داد». «4» مولوى مى‌گويد:
مکر شيطان است تعجيل و شتاب
خوى رحمن است صبر و احتساب
با تأنّى گشت موجود از خدا
تا به شش روز اين زمين و چرخ‌ها
ورنه قادر بود کز کُن فَيکون
صد زمين و چرخ آوردى برون
آدمى را اندک اندک آن همام
تا چهل سالش کند مردى تمام
اين تأنّى از پى تعليم توست
صبر کن در کار، دير آى و درست
«1». تفسير نمونه.
«2». تفسير نمونه.
«3». تفسير فرقان.
«4». تفسير اثنى‌عشرى.
جلد 3 - صفحه 81