اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قال‌َ المَلَأُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا مِن قَومِه‌ِ إِنّا لَنَراک‌َ فِي سَفاهَةٍ وَ إِنّا لَنَظُنُّک‌َ مِن‌َ الکاذِبِين‌َ (66)
گفتند جماعت کساني که کافر شدند از قوم هود محققا ما تو را مي‌بينيم که در سفاهت و بي‌عقلي فرورفته‌اي و محققا ما هراينه گمان ميکنيم تو را از دروغگويان قال‌َ المَلَأُ يعني جماعتي از بزرگان و اشراف که ديگران تابع آنها هستند الَّذِين‌َ کَفَرُوا مِن قَومِه‌ِ قوم هود سه قسمت بودند: قسمت اول کساني که ايمان آوردند، قسمت دوم عوام و ضعفاء از کفار که هر چه رؤساء و بزرگان آنها بگويند ميپذيرند که در آيات بمستضعفين تعبير شده، قسمت سوم رؤساء و بزرگان آنها که بمستکبرين تعبير شده و در اينجا نفرمود قال الّذين کفروا که شامل جميع کفار قوم باشد و مراد قول اينکه قسمت سوم است که اينکه نوع گستاخانه تکلم کردند.
إِنّا لَنَراک‌َ فِي سَفاهَةٍ بسه تأکيد کلمه ان‌ّ و لام تأکيد و تعبير بفي سفاهة و نگفتند انّا نريک سفيها يعني فرورفته‌اي در سفاهت، و سفيه مقابل رشيد است که رشد عقلي ندارد و نفع و ضرر و صلاح و فساد و خير و شرّ و حسن و قبح را درک نميکند و لذا در قرآن منع فرموده از تصرفات سفيه در مال خود وَ لا تُؤتُوا السُّفَهاءَ أَموالَکُم‌ُ الاية نساء آيه 5، و نيز ميفرمايد فَإِن آنَستُم مِنهُم رُشداً فَادفَعُوا إِلَيهِم أَموالَهُم نساء آيه 7، و جسارت اينها بحضرت اينکه بوده که تو عقلت بکار خود نميرسد چه رسد که بخواهي ما را هدايت کني.
وَ إِنّا لَنَظُنُّک‌َ مِن‌َ الکاذِبِين‌َ ظن‌ّ اطلاقاتي دارد بسا اطلاق بر علم و يقين ميشود مثل قوله تعالي وَ رَأَي المُجرِمُون‌َ النّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُم مُواقِعُوها وَ لَم يَجِدُوا عَنها مَصرِفاً کهف آيه 51، و مثل أَ لا يَظُن‌ُّ أُولئِک‌َ أَنَّهُم مَبعُوثُون‌َ مطففين آيه 4
جلد 7 - صفحه 357
4 و در وصف خاشعين ميفرمايد الَّذِين‌َ يَظُنُّون‌َ أَنَّهُم مُلاقُوا رَبِّهِم بقره آيه 43.
و بسا اطلاق بر شک ميشود و اطلاق بر کذب نيز شده مثل قوله تعالي وَ إِن هُم إِلّا يَظُنُّون‌َ بقره آيه 73، و بر تهمت هم اطلاق شده که گفتند فلان ظنين است يعني متهم و ظنه بکسر بمعني تهمت است.
و لکن تحقيق اينست که ظن‌ّ بمعني ترجيح احد طرفين احتمال است در مقابل وهم که ترجيح طرف مقابل است و مقابل شک که تساوي احتمالين است و مقابل يقين که احتمال خلاف را نميدهد و مقابل جهل مرکب که قطع بخلاف واقع است مقابل يقين منتهي الامر ظن مراتب زيادي دارد از حيث قوّت و ضعف که اقواي جميع مراتب اطمينان است که ظن‌ّ متأخم بعلم تعبير ميکنند و علم عرفي نام گذارده ميشود و حکم علم بر او بار ميکنند، و اضعف جميع مراتب ظن متأخم بشک است و حکم شک را دارد و بينهما متوسطات، و ظن در باب اصول عقائد حجت نيست حتي اطمينان و در باب شهادت بلکه علم قطعي يقيني لازم است چنانچه از حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مرويست که اشاره فرمود بخورشيد و فرمود
علي مثل هذا تشهد
و در باب شهادت بزنا تعبير کردند
(کالميل في المکحلة)
و در باب احکام مختلف است ظن حاصل از قياسات و استحسانات و اولويت ظنيه حجت نيست بر خلاف عامّه که نوع احکام آنها از اينکه راه است و ظني که بحد اطمينان برسد حجت است و ظني که از امارات پيدا شود اگر دليل بر حجيت آن امارات داريم حجت است و حکم يقين دارد مثل ظواهر الفاظ و اخبار معتبره و بيّنه شرعيه و غير اينها از امارات ظنيه و اگر دليل بر اعتبار آنها نداريم حکم شک دارد و احکام شک بر او بار ميشود و حجت نيست، بنا بر اينکه جميع موارد اطلاقات بر يک معني حمل ميشود بمراتب مختلفه.
358