تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (77)
فَعَقَرُوا النَّاقَةَ: پس پى کردند ناقه را و نحر نمودند او را.
واقعه عقر ناقه: مفسرين روايت نمودند که: به صالح عليه السّلام وحى شد
جلد 4 صفحه 122
قوم، زود ناقه را پى کنند، و در اين ماه پسرى متولد، او عقر ناقه، و اهلاک شما سبب متابعت او خواهد بود. پس نه اولاد متولده در آن ماه را کشتند، ولد عاشر را پدرش نکشته، و او ازرق العين، ابلق البدن و سرخ روى بود. پدران نه گانه به معاينه اين، حسرت مى‌خوردند به قتل اولاد خود، و بغض آنها ساعت به ساعت به صالح زيادتر مى‌شد. پس با هم متعهد شده صالح را بکشند، لکن دست نيافتند.
آن پسر، «قدار ابن سالف» ولد الزنا، و چون در فراش سالف، يافته، نسبت به او دادند. بزرگ شده با جماعتى شارب الخمر هم جيس. روزى آب مى‌خواستند مخلوط به شراب نمايند.
چون پس از ظهور معجزه باهره ناقة اللّه قرار شده بود که او را نصيبى باشد از آب در يک روز و روز ديگر براى قوم، پس ناقه با بچه خود در صحرا چرا مى‌کرد و ايشان را يک چشمه آب بود. ناقه روزى که نوبت او بود بيامدى و دهن را در چشمه نهادى و تمام آب را بخوردى و يک قطره نگذاشتى. پس توقف نمودى تا مردمان آمدى و شير او دوشيدى، آن مقدار که آب خورده بود شير به عوض دادى.
و روز ديگر که نوبت ايشان بودى، گرد آن چشمه نگرديدى، و آنها آب گرفتى و براى روز ديگر ذخيره نمودى. و چون ناقه به آب آمدى، رهى بود ميان دو کوه، و در وقت بازگشتن از آن راه نتوانستى رفتن به جهت بزرگى شکم، بلکه به راه ديگر رفتى. حسن بن محبوب که از اصحاب ما است از سعيد بن يزيد نقل کند که من به زمين ثمود رسيدم ميان آن دو کوه ممر ناقه بود، مسافت نمودم هشتاد گز بود، اثر هر دو پهلوى ناقه را بر آن دو کوه يافتم. (مروى است در تابستان در پشت وادى چرا کردى، و در زمستان در پائين وادى که گرمسير بود.
هر حيوانى از شتر و گاو و گوسفند که او را ديدى از او ترسيدى ورم نموده چرا نکردى، و در تابستان که ناقه در پشت وادى بودى، همه چهار پايان به پائين وادى آمدى. و در زمستان به عکس، و اين ابتلا و امتحانى بود از حق تعالى برايشان. خلاصه بدين جهت چهار پايان آنها لاغر شدند و بعضى مشرف به هلاکت رسيدند.) مفسرين نقل نموده که: حق تعالى به صالح عليه السّلام وحى فرستاد که
جلد 4 صفحه 123
قوم ناقه را خواهند کشت و بدين سبب عذاب بر ايشان نازل شود. حضرت قوم را اعلام فرمود. گفتند: هرگز اين عمل از ما صادر نخواهد شد. حضرت فرمود: حق تعالى فرمايد کشنده ناقه امسال متولد شود. گفتند: هر مولود که پسر باشد او را مى‌کشيم، ده نفر زن ميان آنها آبستن بودند. همه پسر آوردند، نه عدد آنها کشتند و دهمى را گذاشتند، اتفاقا همان «قدار سالف» بود. چون بزرگ شد، آن زنان کينه در دل گرفتند، در صدد قتل حضرت صالح برآمدند. حضرت در مسجدى پنهان و روزها بيرون آمدى، و قوم را موعظه فرمودى. جماعتى در غار پنهان شدند که صالح را بکشند به امر حق تعالى غار فرود آمده، همه هلاک شدند. کينه آنها بيشتر شد تا آن مجلس ميشوم «1» شراب منعقد، و خواستند طلب آب نمايند. اتفاقا روز ناقه و آب قطره‌اى نبود. در غضب شده گفتند: چه کنيم، اين ناقه ما را به تنگ آورده، بايد عقر او نمائيم. ولد عاشر، متقبل اين امر شد، و آن نه نفر با او همدست شدند.
کعب الاحبار روايت نموده: ملکه ثمود با صالح عليه السّلام دشمن بود. لذا قطام معشوقه قدار و قبال معشوقه مصدّع، را تحريک نمود و گفت: شما هر دو به عاشقان خود تمکين ندهيد مگر به نحر ناقه، و بگوئيد: ملکه مهموم است به جهت صالح و ناقه او. آن دو کافر گفتند: انجام دهيم. سر راه يکى بالاى درخت و ديگرى عقب سنگى مخفى، ناقه را به مراجعت پى کردند پا و دست او را، ناقه افتاد، نيزه به سينه او زده نحر کرده، گوشتش را ميان تمام قوم صغير و کبير مرد و زن تقسيم نموده خوردند.
وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ: و طغيان و سرکشى نمودند از حکم پروردگارشان در عقر ناقه و بچه او. بنا به قولى بچه او به ديدن حال مادر خود، سه مرتبه ناله و فرياد نمود، در شکاف کوه داخل و غايب گرديد. حضرت صالح عليه السّلام بعد از اين واقعه، قوم را موعظه و نصيحت نمود به توبه و تهديد از عذاب الهى که سبب آن سه ناله تا سه روز مهلت براى شما باشد، اگر توبه نمائيد، و الّا عذاب سخط و غضب سبحانى نازل آيد. قوم ثمود امتناع نموده. وَ قالُوا يا صالِحُ ائْتِنا
«1» ميشوم به معنى نامبارک که اصل آن مشؤوم يا مشوم بوده و بدين شکل استعمال شده است.
جلد 4 صفحه 124
بِما تَعِدُنا: و گفتند: اى صالح بياور ما را به آنچه ايعاد مى‌کنى و مى‌ترسانى از عذاب الهى. إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ: اگر تو از فرستادگان خدائى.
مفسرين خاصه و عامه روايت نموده در ذيل تفسير آيه شريفه: فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ، قال النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله: اشقى الاوّلين عاقر ناقة صالح و اشقى الاخرين قاتل علىّ عليه السّلام «1» فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: شقى‌ترين اولين، پى کننده ناقه صالح، و شقى‌ترين آخرين، قاتل على عليه السّلام است.
قطب راوندى در کتاب خرايج، و مجلسى رحمه اللّه و سيد هاشم بحرينى از خاصه؛ و از عامه، خوارزمى در کتاب مناقب، و محمد بن احمد مکى در فصول المهمه، از ابو القاسم الحسن بن محمد معروف به ابن الرّفاء نقل نموده که:
در مکه راهبى از نصارى حديث مى‌کرد در مقام ابراهيم. و کثيرى از مردم دور او جمع. من هم داخل و شنيدم که راهب گفت: روزى در صومعه خود نشسته، ناگاه جانورى پرنده مانند کرکس بر سنگى کنار دريا فرود آمد، ربع انسانى را قى کرد و رفت، مرتبه ثانيه آمد ربع دوم را، و مرتبه ثالثه ربع سوم، و مرتبه رابعه ربع چهارم را قى نمود. مجموع به هم آمده، انسان کاملى قائم شد، فورا همان مرغ باز آمد ربع او را قطع و فرود برد، و همين طريق سه مرتبه ديگر آمد. هر دفعه ربع او را بلعيد.
من از معاينه آن حال نهايت متحير و متعجب و متحسر شدم که چرا حال آن انسان را نپرسيدم. روز دوم به مقام خود نشسته ناگاه همان طاير، ظاهر، به همان طريق سابق چهار دفعه آمد، هر مرتبه ربع را قى نموده پرواز کرد، آنها مجتمع و انسانى کامل شروع بحرکت. فورا از صومعه بيرون آمدم نام و حال او را پرسيدم، جوابى نداد، قسم دادم، گفت: نام من ابن ملجم مرادى، قاتل امير المؤمنين عليه السّلام. و آن مرغ، موکل من، که هر روز چند مرتبه مرا دريده و مى‌برد و
«1» اين حديث در کتب تفسير عامّه و خاصّه، مانند الدّر المنثور، مجمع البيان، نورالثقلين، برهان و ... ذيل آيه 12 سوره شمس [إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها] آمده است و نيز به مجموعه‌هاى حديثى اهل سنّت، ذيل تفسير همين آيه رجوع شود.
جلد 4 صفحه 125
خدا مرا زنده مى‌گرداند. پس راهب از مردم سؤال نمود که: امير المؤمنين على عليه السّلام کيست؟ گفتند: پسر عم پيغمبر ما، و داماد و وصى و خليفه او باشد در امت. پس راهب مسلمان شد و هميشه به مکه و مدينه براى زيارت مشرف مى‌شد تا زنده بود. «1»