تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ کَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِکُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَ ما يَکُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا کُلَّ شَيْ‌ءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَکَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (89)
قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ کَذِباً: بتحقيق افترا کرده باشيم بر خداى تعالى دروغ را، إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِکُمْ: اگر برگرديم در کيش و ملت باطل شما، بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها: بعد از آنکه نجات داده و رهانيده است ما را خداى تعالى به ايضاح ادله و اظهار معجزه بر بطلان کفر و حقيقت ايمان. در تفسير وسيط بيان نموده: مدعاى قوم شعيب عليه السّلام آن بود که حق تعالى ايشان را امر نموده به طريقه کفر باشند، و بدين سبب آن را ملت مى‌گفتند. پس شعيب عليه السّلام فرمود: عود به ملت شما و اعتقاد به اينکه اين ملت مأمور بها باشد، افتراى بر خداى تعالى است.
وَ ما يَکُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها: و نشايد و روا نباشد ما را آنکه برگرديم به ملت کفر، إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا: مگر آنکه خواهد خدائى که پروردگار ما است. اين استثنا به جهت قطع طمع ايشان است در عود، چه عود را تعليق نموده بر محال که مشيت و اراده سبحانى باشد، و مسلم است اراده کفر، قبيح، و قبح بر ساحت جلال الهى محال باشد: پس توقف وجود شى‌ء بر محال، محال خواهد بود. ملخص معنى آنکه: چنانچه مشيت الهى محال است به کفر ما تعلق گيرد، همچنين عود ما به ملت شما نيز محال است. يا آنکه ضمير در فيها راجع به قريه باشد نه ملت، و معنى آنکه ما از شهر شما برويم و دگر بشهر شما نيائيم، مگر آنکه خداى تعالى خواهد ما را بر شما ظفر دهد تا ما بر سبيل فتح و نصرت بيائيم و شما را مقهور و شهر را متصرف شويم.
وَسِعَ رَبُّنا کُلَّ شَيْ‌ءٍ عِلْماً: وسعت دارد پروردگار ما هر شي‌ء را از حيث علم، يعنى حق تعالى عالم به جميع معلومات است و علم ازلى احاطه دارد همه چيزها که از جمله علم سبحانى است به عاقبت کار ما، و شما از ايمان و کفر و ارتداد و نفاق و غير آن. يا خداى تعالى اعلم است به فساد و صلاح ملت
جلد 4 صفحه 140
ما و شما و به ترک آن، پس بر سبيل تفويض فرمود، عَلَى اللَّهِ تَوَکَّلْنا: بر خداى تعالى توکل کرديم در تثبت ما بر ايمان و تخلص ما از اشرار، و کار خود را به او واگذاريم.
پس شعيب عليه السّلام از معاندان اعراض، و به مناجات حضرت مجيب الدعوات توجه نموده گفت: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِ: اى پروردگار ما، حکم نما بين ما و قوم ما براستى و حق. يا اظهار فرما امر ما را تا منکشف شود آنچه ميان ما و ايشان است تا مبطل از محق متميز گردد، وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ: و تو بهترين حکم کنندگانى، يا ظاهر کننده امور مشکله خفيه. از ابن عباس نقل است که معنى فتح در آيه را نمى‌دانستم تا آنکه دختر سيف بن ذى بزن را ديدم که به شوهر خود گفت «تعال افاتحک بالقاضى اى احاکمک البه» بيا با تو محاکمه کنيم نزد قاضى. يا بار خدايا، ما را برهان، و اين کافران را هلاک گردان.