تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَ الْجَرادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفادِعَ وَ الدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (133)
چون قبطيان عناد و انکار به سر حد اطناب رسانيده و طاغى گشتند:
فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ: پس فرستاديم ما بر ايشان طوفان را و آن چيزى است که طوفان کند بر اماکن و همه آن را فرا گيرد مانند باران و سيل. و نزد بعضى مراد به آن جدريست يا موتان، يعنى موت مواشى يا طاعون، وَ الْجَرادَ: و ملخ پرنده، وَ الْقُمَّلَ: و ملخ پياده يا کنه بزرگ يا سوس يا بچه ملخ را، وَ الضَّفادِعَ: و قورباغه‌ها که در جامه‌هاى خواب آنها مى‌آمد و در طعامها مى‌افتاد و بر سر و روى آنها مى‌دويدند و در وقت تکلم به دهانشان داخل مى‌شدند، وَ الدَّمَ: و خون را، که هرچه مى‌آشاميدند به رنگ و طعم خون بود، آياتٍ مُفَصَّلاتٍ: در حالتى که اين اشياء مذکوره شواهد قدرت ما بود هويدا و ظاهر، که بر هيچکس مخفى نبود که آنها آيات الهى است. يا از يکديگر جدا شده به جهت امتحان احوال ايشان چه فاصله هر آيتى يک ماه، و
جلد 4 صفحه 178
امتداد هر يک يک هفته بود، با وجود بر اين، متنبه نشدند، فَاسْتَکْبَرُوا: پس تکبر و گردنکشى کردند از طاعت ما، وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ: و بودند گروهى به غايت معاند و عاصى در کفر، که با تظاهر و تتابع آيات ايمان نياوردند.
تفصيل نزول آيات: در منهج- ابن عباس و سعيد بن جبير روايت نموده که: بعد از ايمان سحره و مغلوب شدن فرعون، اتباع او باز متنبه نشده بر کفر و معصيت باقى ماندند. حق تعالى ايشان را به قحط و نقصان ثمرات امتحان فرمود، هيچ متنبه نشدند. موسى عليه السّلام دعا نمود: خدايا آيتى به ايشان نما که موجب نقمت و بليت آنها و عبرت قوم من باشد. خداوند متعال طوفان را ارسال، هفت شبانه روز ظلمت ابر متراکم، و باران آمد به حدى که آب به خانه‌ها وارد، مردان و زنان بپا ايستاده، اطفال به بلندى نهادند و هر قبطى که نشستى غرق شدى، تمام طعامها و زراعات فاسد، اکثر خانه‌ها خراب، لکن منازل بنى اسرائيل سالم ماند با اتصال به خانه‌هاى قبطيان.
از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که برف سرخ بر آنها باريد، چون مثل آن بديدند، از شدت دهشت بسيارى مردند. مضطر شده رجوع به فرعون از او مأيوس، روى به موسى آوردند که از خداى خود بخواه عذاب را دفع فرمايد ما ايمان مى‌آوريم. چون عذاب به دعاى موسى برطرف، آب به زمين فرو رفت، و ميوه جات در کمال نضارت و نعمت فراخ شد، باز ايمان نياوردند.
مرتبه دوم- بعد از يک ماه به امر الهى، ملخ وارد تمام مزروعات، و فواکه و اوراق اشجار را خورده، از صحرا به منازل تمام اثاث و متاع را خوردند، هرچه بيشتر مى‌خوردند گرسنه‌تر مى‌شدند. و يک ملخ داخل مسکن سبطيان نشد تا مدت هفت روز، بالاخره ملجأ به موسى و ايمان مؤکده نمودند که به رفع بلا، ايمان آورند. موسى عليه السّلام به صحرا رفته به عصا اشاره به مشرق و مغرب تمام ملخها به اين دو طرف متفرق شدند. قبطيان ديدند قسمتى از مزروعات باقى مانده گفتند: اين ما را بس است و قناعت کنيم، باز نقض عهد و سرکشى نمودند.
مرتبه سوم- بعد از يک ماه امر الهى به حضرت موسى عليه السّلام که از شهر خارج و به قريه معروف به عين الشمس در آنجا تله ريگى، دعا کن و
جلد 4 صفحه 179
عصا را بزن، تا من آيتى ديگر ظاهر کنم. موسى عليه السّلام بيامد، عصا به آن پشته ريگ زد، فورا تمام شپشه، و به مزارع آمدند، بقاياى زرع و ثمرات را خوردند. عاقبت بنا کردند قبطيان را گزيدن و به طعام آنها داخل شدن، در خانه‌ها ستونها کشيده طعام بالاى آنها گذاردند. وقت حاجت که برداشتند، همه پر از قمل شده بود تا به حدى که موى سر و ريش آنها را خوردند. يا کنه بزرگ در مواشى افتاد تمام را هلاک نمود تا يک هفته. مضطربانه متوجه موسى عليه السّلام تضرع بسيار نموده، به شرط ايمان، عذاب از آنها رفع شود. باز نقض عهد و گفتند: بر ما ثابت شد که تو در فن سحر ماهرى.
مرتبه چهارم- به امر الهى وزغ‌ها مسلط تمام سفره‌ها و طعامها داخل در خواب به پشت و پهلوى آنها دويده، و در تکلم به دهنهاى آنها وارد شدى. باز ملتجى به موسى و زارى نموده، شرط ايمان کردند. بعد از خلاصى باز بر کفر افزودند.
مرتبه پنجم- به امر الهى آب نيل مبدل به خون سبطى که مى‌خورد آب صاف و به شرب قبطى خوناب شدى. حتى يک ظرف آب طرف سبطى آب، و جانب قبطى خون مى‌شد. لاعلاج توجه به فرعون که ما از تشنگى هلاک شديم.
فرعون گفت: سحر موسى است. گفتند: چگونه سحر باشد، از رود نيل سبطى آب بردارد و قبطى خون؟ چون کار سخت شد، زنان قبطى از سبطى طلب آب نموده، تا در سبوى اسرائيلى بودى آب صاف زلال، و به محض ورود در ظرف قبطى مبدل خون گرديدى. عاقبت فرعون ظرفى مشتمل بر دو ظرف تهيه که هر دو با هم بياشامند، باز چاره نشد، حتى سبطى آب در دهن خود و به دهان قبطى مى‌ريخت بالفور خون مى‌شد، متحير و فرعون مى‌گفت: اين سحر موسى است.
گفتند: سحر چيست که يک آب براى ما خون و نسبت به آنها آب صافى باشد؟
و فرعون به غايت تشنه که پوست درخت تر به دهان، و مکيد، مبدل به خون شد.
هفت روز بدين منوال گذشت، مضطر و ملجأ به موسى با عهد ايمان، و به دعاى آن حضرت رفع بلا، و لکن نقض عهد کردند.
در تفسير أبو الفتوح رازى رحمه اللّه مرتبه ششم به عذاب طاعون مبتلا شدند.
به امر موسى اسرائيليان گوسفندى کشتند و در خانه‌ها را ملطّخ به قبطيان سؤال،
جلد 4 صفحه 180
گفتند: عذاب نازل شود صبح آن شب هفتاد هزار قبطى به طاعون هلاک گرديدند.