تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ واعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَ قالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (142)
جلد 4 صفحه 187
بعد از آن بيان فرمايد تمام نعمت را که:
وَ واعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً: و وعده فرموديم موسى عليه السّلام را براى انزال تورات سى شبانه روز، وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ: و تمام نموديم آن سى روز را به ده روز که چهل روز شد.
تبصره: اينکه ليلة فرمود نه يوم، براى آنکه حساب عرب بر هلال، و اهلّه در شب پيدا شود تا عالم شوند اين سى روز ماهى است از ماههاى عرب. و اينکه «ثلثين و عشرا» فرمود نه «اربعين» چند وجه ذکر شده:
1- در تفسير أبو الفتوح رازى رحمه اللّه آنکه: مراد حق تعالى يک ماه تمام بود از اول تا آخر به تتابع، و ده روز از ماه ديگر، و اين عده ذى القعده و دهه اول ذى الحجه بود. و اگر اربعين فرموده بود دانسته نمى‌شد که ابتدا اول شهر و ايام هم متوالى و شهر هم به عينه، و اکثر مفسرين بر اين قولند.
2- آنکه حق تعالى موسى را سى وعده فرمود که در آن روزه دارد، و آن ده روز عبادت ديگر، تا وقت مناجات، بنا به قولى عشره‌اى بود که نزول تورات، و لذا بالا فراد ذکر فرمود.
3- در منهج- از حضرت باقر عليه السّلام: موسى عليه السّلام قوم را فرمود من غايب شوم از شما سى روز براى آن که سهل باشد نسبت به آنها، بعد زياد نمود ده روز را برايشان و در اين خلف وعده نيست، زيرا وقتى غايب شود، چهل شب هر آينه غيبت نموده، سى شب قبل از آن.
4- آنکه اصل موعود چهل بود، منتها به اين صورت فرمود تا مخصص باشد آن ده روز که عشر ذى حجه است به فضيلت و شرافت که از جمله آن نزول تورات باشد.
فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً: پس تمام شد ميقات پروردگار موسى عليه السّلام چهل شب. ذکر اين کلام با دلالت بيان سابق بر اين عده، براى بيان و تفضيل است، و اگر ذکر نشده بود هر آينه متوهّمى توهّم مى‌نمود که ده روز از
جلد 4 صفحه 188
سى روز و تدارک آن به اين عشر شد براى تکميل ثلثين، وَ قالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ: و فرمود موسى وقت خروج به ميقات، برادرش هرون را که، اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي: خليفه باش مرا در قوم من، وَ أَصْلِحْ: و اصلاح کن بين ايشان و جارى کن بر طريقه خود در صلاح. يا اصلاح نما فساد آنها را در غيبت من. يا وادار آنان را بر طاعت، وَ لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ: و متابعت مکن و سلوک منما طريقه عاصين را و مباش معين ظالم. و به اين کلام اراده فرمود اصلاح قوم را، اگرچه برادرش را مخاطب نمود.
تنبيه: امر حضرت موسى هارون را به خلافت و نيابت از او در قومش با اينکه هارون پيغمبر مرسل بود، براى آنست که رياست تشريعى براى موسى بود بر هارون و قوم او. و جايز نيست که گفته شود هارون هم مثل اين را دارا باشد، و در اين دلالتى است بر اينکه: منزلت امامت منفصل است از نبوت و داخل در او نيست، و بتحقيق هر دو مرجمع شود براى انبياء مخصوصين؛ زيرا اگر براى هارون قيام به امر امت از حيث نبوت بود، هر آينه محتاج به استخلاف موسى و قائم مقام نبودن او نبود.
و نيز آيه شريفه اشعار دارد به اينکه وقتى موسى عليه السّلام براى غيبت سى يا چهل روز، هارون عليه السّلام را خليفه قرار دهد و وصايت کند به اصلاح و افساد، بنابراين چگونه مى‌شود که اشرف انبياء حضرت محمد مصطفى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بدون تعيين وصى و خليفه براى خود از دنيا رحلت نمايد و امر امت را مختل گذارد؛ حاشا و کلّا بلکه نقض غرض و منافى حکمت الهيه خواهد بود.
نعم ما قيل:
قبل تعيين وصى و وزير
من راى فات نبى و هجر
جلد 4 صفحه 189