تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْکَ قالَ لَنْ تَرانِي وَ لکِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَکَ تُبْتُ إِلَيْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (143)
بعد از آن حديث ميقات را بيان فرمايد:
وَ لَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا: و چون بيامد موسى عليه السّلام ميقات ما را و رسيد به مکانى که او را امر فرموده بوديم براى تکلم و نزول تورات. يا مراد به ميقات زمان ميقات باشد به خداى تعالى موقت فرمود آمدن به آن مکان در آن زمان، چه لفظ ميقات در زمان و مکان هر دو استعمال شود، وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ: و تکلم فرمود موسى عليه السّلام را پروردگارش بدون سفير و واسطه‌اى مانند وحى به انبياء و به سبب ملائکه.
تنبيه: مراد از تکلم الهى، ايجاد و خلق کلام است، چنانچه در قضيه ديگر بيان شده که در درخت سبز بوده. در منهج- از تبيان نقل نموده که: در وقت کلام حق تعالى با موسى، بفرمود تا هفت فرسخ اطراف طور ظلمت فرا گرفت. و چون موسى قدم در ظلمت نهاد، ملکين کاتبين را از او دور کردند و آسمان را به نظر وى درآوردند. ملائکه را ديد در هوا ايستاده، و عرش عظيم ظاهر و تکلم شد.
و بنابر قول اصحّ نود و چهار هزار کلمه موسى عليه السّلام را خداى تعالى شنوانيد.
تتمه: تفسير أبو الفتوح رازى رحمه اللّه- بعد از غرق فرعونيان، خداى تعالى موسى عليه السّلام را وعده فرمود بر نزول کتابى که حجت و شرف و ذکرى براى آنها و عقاب آنها. چون موقع ميقات شد به تقاضاى قوم، انزال تورات شد؛ ايشان شنيدند و گفتند: از کجا دانيم کلام الهى است، تا حاضر نباشيم.
موسى عليه السّلام مناجات، و به امر الهى از عده آنها که ششصد هزار نفر بودند هفتاد هزار نفر انتخاب و از ميان آنها هفت هزار اختيار و از آنها هفتصد و از اين جماعت هفتاد نفر که تمام صلحا و اتقيا بودند به اتفاق موسى به کوه طور آمدند. حضرت غسل، و جامه پاکيزه پوشيده، به بالاى کوه برآمد: خداى تعالى
جلد 4 صفحه 190
تکلم فرمود، يعنى خلق کلام نمود. آنها شنيدند، لکن صاحب صدا را نديده، تقاضاى رؤيت کردند.
موسى عليه السّلام از زبان قوم: قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْکَ: عرض نمود:
پروردگارا، بنماى ذات اقدس خود را تا من نظاره نمايم.
تبصره: در اين سؤال مفسرين را وجوهى است:
1- آنکه سؤال موسى عليه السّلام براى قوم بود تا مبين شود بر آنها امتناع رؤيت، آيه: لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً دال است بر اين. و نيز آيه: فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ ... أَ تُهْلِکُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا، زيرا اضافه فرموده هلاک را به فعل سفهاء، و اين تنزيه شأن موسى عليه السّلام را ثابت نمايد.
2- آنکه سؤال، رؤيت بصرى نبود، بلکه مراد الجاء و اضطراب قلب و بصيرت است به بعض اعلام آخرت تا مضطر شوند به معرفت، پس مزيل شکوک و مستغنى از استدلال گردند و سؤال به لفظ رؤيت است به جهت آنست که رؤيت، مفيد علم است، چنانچه علم مفيد ادراک به بصر مى‌باشد.
3- مراد به رؤيت علم ضرورى است، چنانچه ابراهيم عليه السّلام گفت:
رَبِّ أَرِنِي کَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى، اى: اعلمنى ذلک على وجه لا يتخالج فيه شک.
4- آنکه موسى با علم به محال بودن رؤيت سؤال نمود به غرض صدور جنس جواب، زيرا ازاله شبهه قوم در جوابى است که از حضرت رب العزه صادر شود و مؤيد اينست که در منهج- در اخبار صحيحه آمده که: قوم موسى عليه السّلام گفتند از خدا بپرس که او خواب کند؟ فرمود: محال مگوئيد، زيرا منزه از حوادثات است. گفتند: تو بپرس تا جواب چه آيد. موسى عرض کرد: بار خدايا مى‌دانى که اين سفيه‌ها چه گويند. حق تعالى وحى فرمود به موسى: اين سائلان را حاضر، و در حضور آنها دو قدح آب از اول شب تا صبح به دست گير تا حقيقت حال بر ايشان مکشوف گردد. موسى چنين نمود، ثلث شب خواب بر او غالب، دستش بهم آمد، و قدحها شکسته آب بريخت. موسى عليه السّلام بيدار، و قدحها شکسته، و آب ريخته ديد. جبرئيل نازل و گفت: تو در خواب نتوانستى دو قدح نگهدارى، اگر من خواب نمايم، آسمان و زمين را که نگهدارد؟
جلد 4 صفحه 191
چون موسى از زبان قوم سؤال رؤيت را نمود. قالَ لَنْ تَرانِي: خطاب فرمود ذات ذو الجلال، هرگز نخواهى ديد مرا ابدا نه در دنيا و نه در آخرت، وَ لکِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ: و لکن نظر کن به کوه، و آن کوه زبير بود که اعظم از آن در مدين نبود، فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ: و اگر استقرار و ثابت ماند به محل خود به سبب تجلى نور من، فَسَوْفَ تَرانِي: پس تو مرا مى‌بينى. تعليق فرمود رؤيت را به استقرار جبل در حال اندکاک که علم داريم به عدم استقرار آن، و اين طريق معروفه ست در استبعاد شى‌ء که معلق نمايند امر محال را بشى‌ء که غير ممکن است.
فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ: پس چون تجلى نمود نور يا امر پروردگار موسى بر کوه، يعنى خداوند سبحانى ظاهر فرمود از آيات خود آنچه را استدلال نمايد به آن هر که نزد کوه باشد بر اينکه رؤيت ذات متعال غير جايز و محال خواهد بود.
حاصل آنکه چون ظاهر شد نور عظمت سبحانى و آيت عجيبه ربانى بر کوه، جَعَلَهُ دَکًّا: قرار داد و گردانيد کوه را پاره پاره، يا متلاشى شد يا ريگ روان يا به زمين فرو رفت، وَ خَرَّ مُوسى صَعِقاً: و افتاد موسى از شدت وحشت و دهشت بيهوش و آن هفتاد نفر تماما يک مرتبه از خوف مردند. در مجمع- ابن عباس گويد غشيه موسى را فرا گرفت شب پنج شنبه، روز عرفه، و افاقه يافت شب جمعه؛ در اين مقام نزول تورات شد.
فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَکَ: پس چون افاقه و به هوش آمد موسى، گفت:
منزه و مبرى است ذات اقدس تو، تُبْتُ إِلَيْکَ: رجوع کردم و توبه نمودم در تقدم چنين سؤالى، يا منتقع شدم به سوى تو، وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ: و من اول ايمان آورندگانم به اين که احدى ذات ذو الجلال تو را نخواهد ديد، چنانچه حضرت صادق عليه السّلام در اين آيه فرمايد: انا اوّل من آمن و صدّق بانّک لا ترى. «1» على بن ابراهيم قمى در تفسير خود فرمايد: پس رفع فرمود خداى تعالى حجاب را، و نظر نمود موسى به کوه، پس فرو رفت کوه در دريا، و فرو رود تا
«1» تفسير مجمع البيان، جلد دوّم، صفحه 476.
جلد 4 صفحه 192
قيامت، و نازل شدند ملائکه و مفتوح شد درهاى آسمان. پس وحى فرمود حق تعالى به ملائکه که دريابيد موسى را، ملائکه نازل و احاطه به موسى عليه السّلام و گفتند: ثابت باش اى پسر عمران، بتحقيق سؤال عظيمى از خدا نمودى. چون نظر نمود موسى عليه السّلام فرو رفتن کوه و نزول ملائکه، برو در افتاد از ترس الهى و هول آنچه ديد، پس خداى تعالى روح را به او برگردانيد، سر بلند، و به هوش آمد، و عرض کرد: منزه و مقدس ذات ذو الجلال تو، منتقع شدم به سوى تو، و من اول ايمان آورندگانم به اين که احدى ذات سبحانى تو را نخواهد ديد.
عياشى- از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده: چون موسى سؤال رؤيت نمود، خطاب شد هرگز مرا نخواهى ديد، و لکن نظر نما به کوه و اگر ثابت ماند بر جاى خود، مرا مى‌بينى. وقتى موسى صعود به جبل نمود، باز شد درهاى آسمان و پيش آمدند ملائکه فوج فوج، در دست آنها عمد و در سرشان تاج نور، مرور کردند دسته‌اى بعد دسته‌اى مى‌گفتند: اى پسر عمران ثابت باش، بتحقيق سؤال عظيمى نمودى. «1» تتميم: آيه شريفه: لَنْ تَرانِي دال است بر نفى رؤيت مطلقا، و حال آنکه در کافى شريف «حبرى» از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام سؤال نمايد: هل رأيت ربّک حين عبدته: آيا خداى خود را ديدى وقت عبادت تو او را؟ حضرت عليه السّلام فرمايد: لم اعبد ربّا لم اره «2» عبادت نکنم پروردگارى را که نبينم.
تطبيق اين دو فرمايش آنکه: آيه کريمه دال است بر نفى رؤيت بصرى، و حديث شريف دلالت دارد بر ثبوت رؤيت بصيرتى. شاهد اين مطلب تتمه حديث که آن حبر سؤال نمايد: چگونه ديدى او را؟ قال عليه السّلام: ويلک لا تدرکه العيون فى مشاهدة الابصار و لکن رأته القلوب بحقايق الايمان.
حضرت در جواب فرمايد: واى بر تو، درک نکند ذات او را چشمها در مشاهده و لکن مى‌بيند او را قلوب به حقايق ايمان.
«1» تفسير عياشى، جلد 2، صفحه 26، حديث 72.
«2» اصول کافى، جلد اوّل، کتاب التوحيد، صفحه 97، حديث 6.
جلد 4 صفحه 193