اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الَّذِين‌َ آتَيناهُم‌ُ الکِتاب‌َ يَتلُونَه‌ُ حَق‌َّ تِلاوَتِه‌ِ أُولئِک‌َ يُؤمِنُون‌َ بِه‌ِ وَ مَن يَکفُر بِه‌ِ فَأُولئِک‌َ هُم‌ُ الخاسِرُون‌َ (121)
(کساني که بايشان کتاب داديم و کتاب را آن طوريکه سزاوار آنست تلاوت ميکنند اينان بکتاب ايمان دارند و کساني که بآن کافر ميشوند پس اينان خود زيان کارانند) اينکه آيه شريفه از چند جهت مورد بحث است: اول اينکه مراد از الَّذِين‌َ آتَيناهُم‌ُ الکِتاب‌َ يَتلُونَه‌ُ حَق‌َّ تِلاوَتِه‌ِ چه کساني هستند، دوم اينکه مراد از کتاب چيست! سوم اينکه مقصود از حق تلاوت کدام است و ما نخست اخباري که در ذيل آيه وارد شده متذکر شده و سپس ببيان آن ميپردازيم.
در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده در تفسير آيه شريفه فرموده
(هم الأئمة)
مراد از الَّذِين‌َ آتَيناهُم‌ُ الاية امامانند و در مجمع البيان و تفسير
جلد 2 - صفحه 174
عياشي از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود:
(ان‌ّ حق تلاوته هو الوقوف عند ذکر الجنة و النار يسال في الاولي و يستعيذ من الاخري)
در مورد ذکر جنت مسئلت ميکند و در ذکر نار استعاذه ميکند.
و در ارشاد ديلمي از آن حضرت روايت نموده که فرمود:
(يرتلون آياته و يتفقهون به و يعملون باحکامه و يرجون وعده و يخافون وعيده و يعتبرون بقصصه و يأتمرون باوامره و ينتهون بنواهيه ما هو و اللّه حفظ آياته و درس حروفه و تلاوة سوره و درس اعشاره و اخماسه حفظوا حروفه و اضاعوا احکامه و انّما هو تدبر آياته و العمل باحکامه)
قال تعالي کِتاب‌ٌ أَنزَلناه‌ُ إِلَيک‌َ مُبارَک‌ٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِه‌ِ شمرده ميخوانند و بمعاني آن پي ميبرند و باحکامش عمل ميکنند و بوعده‌هايش اميدوارند و از وعيدهايش ترسانند و از قصه‌هاي پيشينيان عبرت ميگيرند و اوامر آن را امتثال ميکنند و نواهي آن را اجتناب ميکنند بخدا قسم نيست مراد از حق تلاوت مجرد حفظ آيات يا درس کلماتش يا قرائت سور آن يا درس عشرها و خمس‌هاي آن قراء فقط حفظ عبارات کردند ولي باحکامش عمل نکردند و جز اينکه نيست که حق تلاوت تدبر آيات او است و عمل باحکامش سپس استشهاد فرمود بآيه شريفه کتاب الاية.
و اما اموري که از آيه شريفه بضميمه اينکه اخبار استفاده ميشود عبارت است از چند امر:
1- مراد از الَّذِين‌َ آتَيناهُم‌ُ الکِتاب‌َ عموم کساني هستند که قرآن را آن طوريکه سزاوار تلاوت آنست تلاوت ميکنند به بياني که در خبر منقول از ارشاد ذکر شده و اما تفسير بائمه هدي (ع) از باب بيان مصداق است زيرا اينکه خانواده اتم‌ّ مصاديق آيه شريفه هستند.
2- از مجموع اينکه اخبار استفاده ميشود که مراد از کتاب، قرآن مجيد است
جلد 2 - صفحه 175
نه تورات يا انجيل، بلکه استشهاد حضرت بآيه شريفه، کِتاب‌ٌ أَنزَلناه‌ُ إِلَيک‌َ صريح در اينکه معني است بنا بر اينکه قول بعضي از مفسرين که گفتند مراد از کتاب انجيل، و مراد از الَّذِين‌َ آتَيناهُم‌ُ الکِتاب‌َ آن عده از نصاري حبشه و شامند که با جعفر بمدينه آمدند و همچنين قول بعضي ديگر که گفتند مراد از کتاب تورات و مراد از کساني که بآنها کتاب داديم عبد اللّه سلام و ياران او ميباشند درست نيست براي اينکه مستند صحيحي براي اينکه گفتار نيست، و استناد بمراعات نظم آيات هم مردود است زيرا چنانچه مکرر گفته‌ايم مراعات نظم در آيات قرآن معتبر نيست.
3- در ذيل حديث اخير، حق تلاوت را بتدبر در آيات و عمل باحکام قرآن تفسير مينمايد و بآيه شريفه کِتاب‌ٌ أَنزَلناه‌ُ إِلَيک‌َ مُبارَک‌ٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِه‌ِ«1» استشهاد ميفرمايد که صريح است بر اينکه غرض اصلي از انزال قرآن تدبر در آيات آنست و در صدر حديث حق تلاوت که تدبر در آيات قرآن است بامور هشتگانه تفسير نموده: ترتيل در قرآن (شمرده تلاوت نمودن) فهم معاني، عمل باحکام و اميدواري بوعده‌ها، ترسيدن از وعيدها، عبرت گرفتن از قصص و حکايات، اطاعت اوامر و ترک نواهي آن 4- مراد از جمله ما هو و اللّه حفظ آياته تا اضاعوا حدوده تعريض بکساني است که صرفا بقرائت ظاهري و تجويد آن اکتفاء نموده و تعداد آيات و حروف آن را حفظ ميکنند ولي حدود و احکام آن را ضايع ميسازند، و اينکه امور اگرچه در حدّ خود داراي فضيلت است لکن حق تلاوت نيست و اگر با تدبر در آيات قرآن توأم نباشد فايده ندارد.
5- مراد از «
وقوف عند ذکر الجنة و النار
» که در حديث دوم است اينست که
1- سوره ص آيه 28
جلد 2 - صفحه 176
نزد آياتي که راجع به بهشت و نعم آنست توقف کند و از خدا مسئلت نمايد که او را باعمالي که موجب نيل به بهشت و نعم آنست موفق گرداند و نزد آياتي که راجع بدوزخ و عذابهاي آنست توقف کند و بخدا پناه برد و مسئلت نمايد که او را از آن نجات دهد و متذکر شود وسائل نيل به بهشت چيست انجام دهد و اموري که اسباب گرفتاري و دخول در عذابهاي الهي است چه چيزهايي است، از آنها اجتناب نمايد. بعد از توجه باين اموري که ذکر شد تفسير آيه از همه جهات آن بخوبي واضح و روشن ميگردد.
أُولئِک‌َ يُؤمِنُون‌َ بِه‌ِ مرجع ضمير ظاهرا همان کتاب است که عبارت از قرآن باشد و ارجاع ضمير برسول بنحو استخدام وجهي ندارد و ايمان بقرآن در حقيقت ايمان بهمه عقايد از توحيد و عدل و نبوت و امامت و معاد و جميع ضروريات دين و آنچه انبياء آورده و ائمه بيان فرموده‌اند ميباشد، و از اينکه جمله استفاده ميشود که حق تلاوت خاص‌ّ اهل ايمان است و ساير فرق و مذاهب از اينکه معني بي‌بهره‌اند، و مخفي نماند که صدق کلي از يک جانب است يعني هر که حق تلاوت را رعايت کند مؤمن بقرآن است ولي چنين نيست که هر که مؤمن بقرآن باشد حق تلاوت را مراعات مينمايد.
وَ مَن يَکفُر بِه‌ِ فَأُولئِک‌َ هُم‌ُ الخاسِرُون‌َ خسران و زيان دنيا و آخرت از براي آن کساني است که بقرآن کافر باشند و اينکه کفر بقرآن اعم است از اينکه بهمه قرآن يا ببعض آيات آن ايمان نداشته باشند و معني خسران را قبلا متذکر شده‌ايم
177