تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَ کادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (150)
ترجمه
و چون بازگشت موسى بسوى قومش خشمگين اسفناک گفت بد جانشينى کرديد مرا بعد از من آيا سبقت گرفتيد بر فرمان پروردگارتان و افکند لوح‌ها را و گرفت سر برادرش را که مى‌کشيدش بسوى خود گفت اى پسر مادر من همانا قوم ضعيف شمردند مرا و نزديک بود که بکشند مرا پس منما مرا مورد شماتت دشمنان و قرار مده مرا با گروه ستمکاران.
تفسير
خداوند حضرت موسى را از فتنه سامرى با خبر فرموده بود و لذا وقتى از ميقات مراجعت فرمود بجانب قوم خود غضبناک و متأسف بود و طبعا آن حضرت غيور و با حميّت و متعصّب در دين بود و از اين پيش آمد خيلى ملول شده بود و بمجرد ورود بزرگان قوم را مورد عتاب قرار داد و فرمود بد قائم مقامى کرديد از من گوساله را بجاى خدا پرستيديد و صبر نکرديد امر خدا براى شما ظاهر شود يعنى منتظر ميعاد و مراجعت من نشديد که الواح تورية را بياورم و تکاليف شما را معلوم کنم و خود را به اين در آورديد و از شدّت غضب و فرط غيرت و تعصب دينى از خود بيخود شد الواح تورية را انداخت و سر هرون را گرفت و کشيد بجانب خود که هرون مضطرب شد و عرضه داشت مفاد آيه شريفه را و اينکه بحضرت موسى برادر خطاب نکرد با آنکه برادر ابوينى او بود چنانچه در کافى از امير المؤمنين (ع) و قمى از صادقين عليهما السلام نقل نموده است براى آن بود که اين تعبير بطلب عطوفت و مهربانى نزديکتر است و در علل از حضرت صادق (ع) نقل نموده که هرون اى پسر پدر من نگفت براى آنکه برادران پدرى عداوت در ميان آنها پيدا ميشود ولى برادران مادرى عداوت در ميان آنها وقوعش بعيد است و نيز در آن کتاب از آن حضرت نقل نموده که جهت تعرض حضرت موسى به هرون آن بود که وقتى آنها گوساله‌پرست شدند او از آنها کناره ننمود و ملحق بحضرت موسى نشد با آنکه اگر مفارقت مينمود از آنها عذاب بر آنها نازل ميشد و در مجمع از پيغمبر ص نقل نموده که خدا رحمت کند برادرم موسى را
جلد 2 صفحه 477
شنيدن مانند ديدن نيست خدا فتنه قوم را باو خبر داده بود و او يقين داشت که واقع شده با اين حال الواح را در دست داشت ولى چون مراجعت نمود و ديد غضبش زياد شد و انداخت آنها را و عياشى ره نيز قريب باين معنى را از امام صادق (ع) نقل نموده و در بصائر از امير المومنين (ع) نقل شده است که وقتى انداخت بعضى شکست و بعضى باقى ماند و بعضى مرتفع شد و از حضرت باقر (ع) روايت شده است که سنگى را در يمن بشخصى از اهل يمن نشان داد و فرمود اين سنگ است که در باطن خود حفظ نمود آنچه رفت از دست حضرت موسى از تورية وقتى انداخت الواح را و بعد از بعثت رسول خاتم باو واصل داشت و اينک نزد ماست و قمّى از آنحضرت نقل نموده که وحى بر حضرت موسى نازل ميشد و او به هرون تعليم ميفرمود و موسى در خلوت با خدا سخن ميگفت و مينوشت و حکم مى‌نمود ميان بنى اسرائيل و اولاد نداشت ولى هرون اولاد داشت و گفته‌اند هرون سه سال از حضرت موسى بزرگتر بود و طبعا ملايم و متحمّل و سهل‌گير بود و باين جهت بنى اسرائيل او را بيشتر دوست مى‌داشتند و خلاصه اعتذار حضرت هرون اين بود که قوم بر من غلبه کردند و من ضعيف شدم نتوانستم دفاع کنم و هر قدر موعظه و نصيحت و انذار نمودم مفيد نشد تا بحدّيکه ميخواستند مرا بکشند پس من تقصيرى ندارم سزاوار نيست با من سلوکى فرمائى که مورد شماتت دشمنان شوم و در زمره مقصّرين بحساب آيم و در مجمع از شيخ مفيد ره نقل نموده که حضرت موسى اين سلوک را نمود براى آنکه قوم بدانند که چه کار بدى کردند و متنبّه شوند و در آتيه مرتکب نگردند و بدانند که او چه قدر متألّم از عمل آنها شده که با برادر و خليفه خود اينمعامله را مينمايد.