تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سوره الأعراف «7»: آيات 148 تا 149
وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَ لَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُکَلِّمُهُمْ وَ لا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَ کانُوا ظالِمِينَ (148) وَ لَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَ رَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَ يَغْفِرْ لَنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (149)
ترجمه
و گرفتند قوم موسى بعد از او از زيورشان گوساله را که مجسمه بود براى او آوازى آيا نميديدند که او سخن نمى‌گويد با آنها و نمى‌نماياند ايشانرا راهى گرفتند آنرا و بودند ستمکاران
و چون افکنده شد در دستهاشان و ديدند که ايشان بتحقيق گمراه شدند گفتند هر آينه اگر رحمت نکند ما را پروردگار ما و نيامرزد ما را هر آينه ميباشيم البته از زيانکاران.
تفسير
بعد از رفتن حضرت موسى بکوه طور براى ميقات الهى سامرى که يکى از اقوام آنحضرت بود زيورهاى طلاى بنى اسرائيل را که از قبطيان نزد آنها مانده بود گرفت و گوساله ساخت و بتدابير معمولى اهل صنعت يا بوسيله خاک جاى قدم اسب جبرئيل ايجاد صوتى مانند صوت گوساله در آن نمود و بنى اسرائيل را امر بعبادت آن کرد و اغلب يا اطاعت کردند يا ساکت بودند و باين جهت در آيه شريفه اتّخاذ منسوب بقوم شده است و کلمه جسدا بدل است از عجلا و اين عمل از آنها بسيار قبيح بود چون آنگوساله مصنوعى سخنى که بحال آنها نافع باشد نمى‌گفت يا هيچ سخن نميگفت فقط صوتى از آن خارج ميشد و ارائه طريق خير و شرّى بآنها نمينمود و خداوند با حضرت موسى سخن ميفرمود و ايشان شنيدند سخنانى را از حق که بحال آنها نافع و راهنماى خير و شر بود پس نبايد بصرف شنيدن صوت يا کلام مزوّرى که باندک تامّلى کشف ميشد گوساله‌پرست شوند و اين ظلمى بود که آنها بخودشان نمودند و مستحقّ عقوبت شدند چون وضع نمودند معبود باطل را بجاى حق و ظلم وضع شى‌ء است در غير موضع خود و شرح اين قصّه مفصلا در سوره بقره در ذيل آيه و اذ واعدنا و آيات بعد از آن گذشت و بعد از مراجعت حضرت موسى از ميقات نادم و پشيمان شدند و توبه کردند و توبه آنها با توسّل بخاندان نبوّت قبول شد با شرائط و آدابى که مذکور گرديد و سقوط در ايدى کنايه از ندامت است چون شخص نادم دست را بدندان ميگزد پس مانند آنستکه دندانش در دستش افکند شده اين بيان بعضى از مفسّرين است ولى بنظر حقير کنايه از وصول و بال عملشان است بآنها که بجاى اين کلمه در فارسى بعبارت ساده گفته ميشود چون توى مشتشان گذاشته شد و در هر
جلد 2 صفحه 476
حال مراد از رؤيت علم و مراد از ضلالت گوساله‌پرستى است ..