تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سوره الأعراف «7»: آيات 154 تا 156
وَ لَمَّا سَکَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَ فِي نُسْخَتِها هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (154) وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِيَّايَ أَ تُهْلِکُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُکَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (155) وَ اکْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْکَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ کُلَّ شَيْ‌ءٍ فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ الَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (156)
ترجمه
و چون ساکت شد از موسى خشم گرفت لوحها را و در نسخه آن بود هدايت و رحمت از براى آنانکه ايشان از پروردگارشان ميترسيدند
و اختيار کرد موسى از قومش هفتاد مرد براى ميقات ما پس چون گرفت آنها را صاعقه گفت پروردگار من اگر مى‌خواستى هلاک ميکردى آنها را پيش از اين و مرا آيا هلاک
جلد 2 صفحه 479
ميکنى ما را بآنچه بجا آوردند بى‌خردان از ما نيست آن مگر امتحان تو گمراه ميکنى بآن کسيرا که بخواهى و هدايت ميکنى کسيرا که بخواهى توئى صاحب اختيار ما پس بيامرز ما را و رحمت کن ما را و توئى بهترين آمرزندگان
و بنويس براى ما در اين دنيا خوبى را و در آخرت همانا ما بازگشتيم بسوى تو گفت عذابم را ميرسانم بهر کس ميخواهم و رحمت من شامل است هر چيزيرا پس زود باشد ثابت کنم آنرا براى آنانکه ميپرهيزند و ميدهند زکوة را و آنانکه آنها بآيتهاى ما ميگروند.
تفسير
چون در حرارت غضب حضرت موسى تخفيفى روى داد الواح تورية را با احترام براى عمل و ابلاغ از زمين برداشت فيض ره در اينمقام فرموده نکته تعبير از سکون غضب بسکوت اشاره بآنستکه آمر و وادار کننده او باين عمل غضب بوده و اين از بلاغت کلام است و ظاهرا مقصود ايشان آنستکه سکون مناسب با خاموشى غضب است و سکوت خاموشى متکلم است و اينجا بايد تعبير بسکون شود و اينکه تعبير بسکوت شده براى نکته مذکوره است و بنظر حقير چون شدّت غضب کاشف از امر مکنون در ضمير است تشبيه بمتکلم شده لذا سکوت که خاموشى متکلم است براى آن اثبات شده تا اشاره باشد بآنکه غضب بکلّى رفع نشد بلکه همينقدر که مختصر سکونتى پيدا کرد و شدّتش رفع شد آنحضرت بوظيفه خود که اخذ تورية بود عمل نمود و الّا محرّک بودن غضب از همان استناد اخذ برفع غضب معلوم ميشد و حاجت به تعبير از سکون به سکوت نداشت در هر حال صنعت بديعى در کلام اعمال شده است و در نسخه اصل آن الواح دلالت و بيان بود بر احکام الهى و وجود پيغمبر آخر الزمان و رحمت و مغفرت و نعمت و منفعت و برکت بود از براى کسانيکه براى خدا پرهيز ميکنند از معصيت او و پيغمبرانش و اوصياء ايشان و تفصيل اختيار حضرت موسى هفتاد نفر از بنى اسرائيل را در سوره بقره و اجمالش در اين سوره در ذيل آيه و اذ جاء موسى لميقاتنا گذشت و در اين آيه کلمه من قبل از کلمه قومه حذف شده و اين از باب حذف و ايصال است که در کلام عرب شايع است و بعد از نزول صاعقه و مردن آن هفتاد نفر حضرت موسى از خدا تمناى مرگ نمود باين بيان که تو قادرى ميخواستى مرا و آنها را قبلا مرگ بدهى که من چنين روزى را نه‌بينم که آنها مرده باشند و من زنده باشم حال چگونه من تنها مراجعت کنم نزد بنى اسرائيل و بگويم آنها همه مردند فقط من زنده ماندم ممکن است مرا تکذيب و متّهم بقتل آنها
جلد 2 صفحه 480
نمايند آيا سزاوار است خداوندى که ارحم الراحمين است براى گفتار جمعى از مردم کم عقل آنها و پيغمبرش را هلاک کند اين بلا و امتحان تو بود از آنها که سخن خود را بآنان شنواندى و اين موجب آن شد که بطمع ملاقات تو افتادند و آن خواهش بيجا را نمودند اثر امتحان همين است که بعضى بسبب امتحان تو بگمراهى مى‌افتند و بعضى به راه راست پى ميبرند و برخى بر بلا صابرند و برخى در آن کافر بالاخره اختيار دار ما توئى بيامرز ما را و رحمت فرما بر ما تو اولى و احقّى از هر کس بمغفرت گناه را مى‌بخشى و در عوض ثواب ميدهى مقدّر فرما براى ما در دنيا حسن معيشت و توفيق طاعت را و بهشت را در آخرت ما توبه نموديم و بازگشت بتو کرديم و پس از اين التماس و درخواست جواب رسيد عذاب من مخصوص و معلّق بر اراده من است هر کس را بخواهم عذاب ميکنم و هر کس را بخواهم مى‌بخشم ولى رحمت من مطلق و عام است در دنيا هيچ مسلمان و کافر و مطيع و عاصى‌ئى نيست مگر آنکه بر خوان احسان من نشسته و از نعمت من برخوردار است جز آنکه بعضى از بندگان خودشان را از رحمت من در آخرت محروم نموده‌اند چون من مقدّر نموده‌ام آنرا در آخرت براى کسانيکه شرک نياورند و معصيت نکنند و زکوة بدهند و چون از مال گذشتن در راه خدا مشکل بوده مخصوص بذکر شده است يا مراد آنستکه فرض نمودم رحمت خود را در آخرت براى کسانيکه از من بترسند و تزکيه نفس نمايند از معاصى و نيز کسانيکه بکتب سماوى و انبياء و اوصياء ايشان مؤمن باشند ..