تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَ ظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوى کُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (160)
و بعد واقعات قوم موسى را اخبار فرمايد:
وَ قَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً: و متميز و متفرق ساختيم ايشان را دوازده سبط هر سبطى را امتى. و تخصيص ايشان به جهت آنست که هر سبطى از نسل فرزندى بود از فرزندان يعقوب عليه السّلام که دوازده نفر بودند و تفريق آنها براى امتياز فاضل از مفضول است. وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى: و وحى فرموديم به سوى موسى عليه السّلام، إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ: وقتى که طلب آب نمودند او و قومش، أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ: اينکه بزن عصاى خود را بر سنگ. مروى است که بنى اسرائيل وقتى به شآمت معصيت در وادى تيه معذب شدند، به سبب حرارت آفتاب تشنگى غالب، از موسى تقاضاى آب کردند، وحى شد به موسى، عصا به سنگ بزن. فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً: پس شکافته شد از آن سنگ دوازده چشمه آب به عدد اسباط.
نکته: حذف «فضرب» که «فانبجست» متفرع است بر آن، مشعر است بر آنکه موسى عليه السّلام در امتثال امر الهى توقف نکرد و تنبيه بر آنکه ضرب او حقيقة مؤثر نبود در خروج آب، بلکه به محض اراده قدرت کامله الهى، آب از آن روان شد.
قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ: بتحقيق دانستند همه آدميان از هر سبطى مشرب خود را.
در تفسير اهل البيت عليه السّلام مذکور است: چون تشنگى بر بنى اسرائيل غالب شد و به هلاکت رسيدند، حضرت موسى عليه السّلام دست به دعا برداشت عرض کرد: اللّهمّ بحقّ محمّد سيّد الانبياء و بحقّ علىّ سيّد الاوصياء و بحقّ فاطمة سيّدة نساء الاوّلين و بحقّ الحسن سيّد الاولياء و بحقّ سيّد الشّهداء و بحقّ عترتهم و خلفائهم سادة الازکياء. اين بندگان تشنه جگر را آب مرحمت فرما. خطاب رسيد: اى موسى، عصا را بر سنگ بزن. چون عصا را زد، سنگ
جلد 4 صفحه 223
شکافته دوازده چشمه به عدد اسباط بنى اسرائيل از هر طرفى سه چشمه بيرون آمد و دانست هر سبطى مشرب خود را که از آن بياشامد، و هر روز ششصد هزار نفر را سيراب نمودى. «1» ديگر از نعمتهاى سبحانى آنکه: وَ ظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ: و سايبان قرار داديم برايشان ابر را تا از حرارت آفتاب محفوظ مانند، وَ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوى: و نازل فرموديم بر ايشان من را که مانند ترنجبين بود در حلاوت و مرغى بريان مشابه سمانى، و گفتيم: کُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ: بخوريد از پاکيزه‌هاى انجيرى که به محض عنايت روزى داديم شما را و از آن ذخيره مکنيد. ايشان خلاف، و بعضى ذخيره نموده، فاسد گشت. وَ ما ظَلَمُونا: و ظلم ننمودند ما را در ذخيره و ساير معاصى، وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ:
و لکن بودند نفوس خود را ظلم مى‌کردند به نافرمانى، و آخر به جزاى خود رسيدند.
ديگر از الطاف الهى آنکه در وادى تيه، سايبانى از ابر براى آنها مقرر فرمود و نزول «من و سلوى».
تفسير انوار- حق تعالى امر فرمود تا ابر ترنجبين را مثل برف از اول فجر تا طلوع آفتاب برايشان مى‌باريد، براى هر نفرى به قدر يک صاع، و باد جنوب را فرمان داد تا مرغ بريان بر آنها باريد، و هريک به قدر کفاف مى‌گرفتند، و با وجود بر اين، کفران نمودند و به جزاى آن رسيدند.