رت ابراهيم عليه السلام در بين انبيا، جايگاه ومنزلت خاصّى دارد. نام آن بزرگمرد، 69 مرتبه ودر 25 سوره قرآن آمده و از او همانند پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به عنوان اسوه و نمونه براى بشريّت ياد شده است. در برخى از آيات، آن بزرگوار در رديف اخيار، صالحان، قانتان، صدّيقان، صابران و وفاکنندگان شمرده شده است. در بزرگداشت اين پيامبر بزرگ، خداوند تعابير خاصّى بکار برده وحتّى يکى از اسرار حج را يادآورى وزنده نگهداشتن ايثارگرى‌ها واز خودگذشتگى‌هاى حضرت ابراهيم عليه السلام گفته‌اند. آن مرد الهى، در عرصه‌هاى گوناگون با انحراف و شرک مبارزه کرد؛ برهان و استدلال او در مقابل ستاره‌پرستان و ماه‌پرستان، مبارزه عملى او با بت‌پرستان، احتجاج او در برابر نمرود و سربلندى او در آزمايشات ديگر، از او انسانى اسوه ونمونه ساخت که خداوند او را به مقام امامت نصب نمود.
در قرآن حدود بيست مرتبه مسئله آزمايش و امتحان مطرح شده واز سنّتهاى الهى است.
جلد 1 - صفحه 196
هدف آزمايش؛ آزمايش براى آگاه شدن خداوند نيست، زيرا او از پيش همه چيز را مى‌داند، اين آزمايش‌ها براى ظهور و بروز استعدادهاى نهفته و تلاش و عمل انسان‌هاست. اگر انسان کارى نکند، استحقاق پاداش نخواهد يافت.
ابزار آزمايش؛ تلخى‌ها و شيرينى‌هاى زندگى، همه ابزار امتحان هستند. گاهى افرادى با شدايد و مصايب آزمايش مى‌شوند و برخى ديگر با رفاه، و ناگزير همه مردم حتّى انبيا مورد امتحان قرار مى‌گيرند. اين امتحانات و آزمايش‌ها براى رشد و پرورش مردم است.
ابراهيم عليه السلام در هر آزمايشى که موفّق مى‌شد، به مقامى مى‌رسيد: در مرحله نخستين، عبداللّه شد. سپس به مقام نبى‌اللهى رسيد. و پس از آن رسول اللّه، خليل اللّه و در نهايت به مقام امامت و رهبرى مردم منصوب گرديد. «1»
مراد از «کلمات» در آيه، امتحانات سنگين است که حضرت ابراهيم از همه‌ى آنها پيروز بيرون آمد. نه عمو، نه همسر و نه فرزند هيچکدام نتوانستند مانع او در راه انجام وظيفه شوند. با آنکه ابراهيم تحت سرپرستى عمويش آزر بود، امّا با بت‌پرستى او و جامعه‌اش به مبارزه برخاست و بت‌شکن بزرگ تاريخ گرديد و آنگاه که از سوى خدا مأموريّت يافت، همسر و فرزندش را در صحراى مکه ساکن نموده و براى تبليغ به نقطه‌اى ديگر برود، بى‌هيچ دلبستگى، آنها را به خدا سپرد و رفت. همچنين فرمان ذبح فرزندش اسماعيل آمد، رضاى خدا را بر هواى دل ترجيح داد و کارد بر گلوى فرزند نهاد. امّا ندا آمد که قصد ما کشتن اسماعيل نبود، بلکه امتحان ابراهيم بود.
حضرت ابراهيم عليه السلام، مقام امامت را براى نسل خود نيز درخواست نمود، پاسخ آمد که اين مقام عهدى است الهى که به هر کس لايق باشد عطا مى‌شود. در ميان نسل تو نيز کسانى که شايستگى داشته باشند، به اين مقام خواهند رسيد. چنانکه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله از نسل ابراهيم عليه السلام است و به اين مقام رسيد، ولى کسانى که دچار کوچکترين گناه و ستمى شده باشند، لياقت اين مقام را ندارند.
حضرت ابراهيم عليه السلام تنها پيامبرى است که مشرکان و يهوديان و مسيحيان، همه خود را
«1». کافى، ج 1 ص 175.
جلد 1 - صفحه 197
پيرو راه او مى‌دانند. در اين آيه ضمن تجليل از ابراهيم عليه السلام، به طور غير مستقيم به همه مى‌فهماند که اگر به راستى او را قبول داريد، دست از شرک برداشته و همانند او تسليم محض اوامر الهى باشيد.
اين آيه يکى از آياتى است که پشتوانه فکرى و اعتقادى شيعه قرار گرفته است که امام بايد معصوم باشد و کسى که لقب ظالم بر او صدق کند، به مقام امامت نخواهد رسيد. «1»
اين آيه، مقام امامت را «عَهْدِي» گفته است، پس آيه؛ «أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِکُمْ» «2» يعنى اگر شما به امامى که من تعيين کردم وفادار بوديد و اطاعت کرديد من نيز به نصرت و يارى که قول داده‌ام وفا خواهم کرد.