تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سوره الأعراف «7»: آيات 172 تا 174
وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ (172) أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ کُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِکُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (173) وَ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (174)
ترجمه
و هنگاميکه گرفت پروردگار تو از فرزندان آدم از پشتهاى ايشان نسلشانرا و گواه گرفت آنها را بر خودهاشان آيا نيستم پروردگار شما گفتند بلى گواه باشيم مبادا بگوئيد روز قيامت همانا ما بوديم از اين بيخبران
يا بگوئيد جز اين نيست که شرک آوردند پدران ما از پيش و بوديم ما فرزندانى بعد از ايشان آيا پس هلاک مينمائى ما را بآنچه بجا آوردند تباهکاران
و اينچنين تفصيل ميدهيم آيتها را و باشد که ايشان بازگشت نمايند.
تفسير
خداوند قبل از ايجاد موجودات عالم بود بتمام حقائق و ذوات و خصوصيّات و استعدادات و قابليّات آنها و در آن مقام رفيع تمامى بوجود عقلى نورى منبسط و مشهود پروردگار بودند گويا خداوند بلسان خالقيّت و اقتضاء عليّت از آنها سؤال ميفرمود آيا من خالق شما نيستم و آنها بزبان مخلوقيّت و اقتضاء معلوليّت جواب ميگفتند بلى ما شاهديم که تو خالق مائى و ما مخلوق و بنده توئيم و اين مقاوله در عالم مثال که اشباح موجودات در آنجا جمعند نيز واقع شد بطوريکه گوشهاى مناسب با آن عالم شنيدند چنانچه تسبيح سنگ ريزه را در دست پيغمبر (ص) گوشهائيکه بتصرف آنحضرت مناسب با آن عالم شده بود شنيدند از قضا اين گفتگو در اين عالم هم بين خدا و خلق دائما جارى است خداوند بتوسط انبياء عظام و اوصياء گرام ايشان اين سؤال را نموده و مينمايد و بنى آدم بلسان عقل هميشه بلى گويانند و در مواقع شدّت و اضطرار بارتکاز فطرى توجّه بحق نموده اقرار بعبوديت مينمايند نهايت آنکه هواى نفس و وسوسه شيطان گاهى وادار مينمايد آنها را بانکار ولى اين اقرارها حجّت است از خداوند بر آنها در روز قيامت که نگويند ما غفلت داشتيم از خالق خود و پدران ما ما را بشرک و کفر وادار نمودند
جلد 2 صفحه 492
آيا سزاوار است ما بکردار آنها معاقب شويم و بآنها جواب داده شود که خداوند بشما عقل داد و در تمام مراتب وجود از شما اقرار گرفت شما تقليد از پدران خود نموديد با آنکه عقل شما حکم ميکرد که در اصول دين نبايد تقليد کرد پس مراد از ظهور مظاهر و نشئات و مراد از ذرّيّه ذرّات يعنى رقائق حقائق و مراد از شهادت شهود و حضورشان در عالم عقل و مثال و اقرارشان بعبوديت بلسان حال و مقال است و اين طور خداوند بانحاء مختلفه مردم را متذکر بحکم عقلى و ادلّه توحيد مينمايد و براى آنکه رجوع بعقل و بازگشت بحق نمايند بيان ميفرمايد و در کافى و توحيد و عياشى از امام باقر ع نقل نموده که پرسيدند از اين آيه فرمود بيرون آورد از پشت آدم ذرّيّه او را تا روز قيامت پس بيرون آمدند مانند مورچه پس شناساند بآنها خود را و ارائه داد صنعش را و اگر نبود اين نمى‌شناخت کسى پروردگار خود را و در کافى و عيّاشى از صادقين عليهما السّلام نقل نموده که خداوند گرفت يک قبضه از خاکيکه خلق فرمود از آن آدم (ع) را پس ريخت بر آن آب خوشگوار را و واگذارد آنرا چهل روز پس ريخت بر آن آب شور تلخ را و واگذارد آنرا چهل روز پس چون خمير شد آنگل مالش داد آنرا مالش شديدى پس بيرون آمدند مانند مورچه از راست و چپ آن و امر فرمود تمامى را که داخل آتش شوند پس داخل شدند آنها که از دست راست بيرون آمده بودند و آتش براى آنها خنک و سلامت شد و ابا نمودند آنها که از دست چپ بيرون آمده بودند از اطاعت حق و از امام صادق (ع) سؤال نمودند که چگونه جواب دادند ذريّات آدم با آنکه مورچه بودند فرمود قرار داد خداوند در آنها چيزيرا که اگر ميپرسيدند از آنها جواب ميدادند و نيز از آنحضرت روايت شده که چون اراده فرمود خداوند که خلق نمايد خلق را پراکنده نمود آنها را ميان دو دستش و فرمود کيست پروردگار شما پس اول کسيکه بنطق آمد پيغمبر (ص) و امير المؤمنين (ع) و ائمه اطهار بودند و گفتند تو پروردگار مائى و خداوند بايشان علم و دين عطا فرمود و بملائکه فرمود اينها حمله دين و علم و امناء منند در خلق من و ايشان مسئول منند پس به بنى آدم فرمود اقرار کنيد بربوبيّت خدا و بولايت و اطاعت اين جماعت پس گفتند بلى پروردگار ما اقرار نموديم و خدا بملائکه فرمود شاهد باشيد و آنها گفتند شاهديم خدا فرمود اين براى آنستکه فردا نگويند ما از اين امر غافل بوديم يا بگويند پدران ما موجب گمراهى ما شدند چنانچه در آيه
جلد 2 صفحه 493
شريفه بيان شده است و قمى ره از آنحضرت در اين آيه نقل نموده که پرسيدند اين امر براى آنها بمعاينه روى داد فرمود بلى پس معرفت ثابت ماند و موقف را فراموش نمودند و بعد از اين متذکر خواهند شد و اگر اين نبود نمى‌دانست کسى که خالق و رازق او کيست و بعضى بزبان اقرار نمودند در عالم ذرّ ولى بقلب ايمان نياوردند و در اين باب روايات زيادى وارد شده و ما براى توضيح و تأييد مطالب سابقه بهمين اندازه اکتفا مينمائيم و بقيّه را بذوق و فهم و عقل خوانندگان واگذار ميکنيم چنانچه ائمه اطهار هم بر وفق عقول و افهام مردم حقائق را بيان فرموده‌اند و کلمه اذکر در صدر آيه بمعنى يادآور خطاب به پيغمبر (ص) على الرّسم مقدّر است و اشهاد اعطاء عقل است که بمنزله قول الست بربّکم است چنانچه کن فيکون عبارت از ايجاد و وجود است و شهادت بمعاينه و شهود و لفظ کراهة که تقريبا بمعنى مبادا است قبل از ان تقولوا مقدر است و ذريّات بصيغه جمع و ان يقولوا و او يقولوا بصيغه مغايب نيز قرائت شده است.