تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ کُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِکُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (173)
أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ: يا کراهت اينکه بگوئيد روز قيامت بتحقيق مشرک شدند پدران ما پيش از ما، وَ کُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ: و بوديم ما فرزندان بعد از ايشان و اقتدا کرديم، و مسلم است که تقليد نزد قيام دليل و تمکن از علم به آن، صلاحيت عذر ندارد، أَ فَتُهْلِکُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ: و ايضا اخذ ميثاق به جهت کراهت آن که گويند: آيا هلاک مى‌کنى و معذب مى‌سازى ما را به آنچه کردند گمراهان و مبطلان، يعنى پدران ما که تأسيس شرک نمودند.
جلد 4 صفحه 235
رفع شبهه: در اينکه چگونه جواب دادند و حال آنکه «ذر» بودند، در کافى على بن ابراهيم از ابى بصير: قال قلت لابى عبد اللّه عليه السّلام: کيف اجابوا و هم ذرّ؟ قال عليه السّلام: جعل فيهم ما اذا سألهم اجابوه يعنى فى الميثاق. «1» أبو بصير گويد: عرض کردم خدمت حضرت صادق چگونه جواب دادند و حال آنکه «ذر» بودند؟ فرمود: قرار داده شد در ايشان چيزى را که وقتى سؤال کنند جواب دهند در ميثاق.
علامه مجلسى رحمه اللّه فرمايد: قرار داده شد در هر ذره‌اى عقل و آلت سمع و آلت نطق.
عياشى در تفسير به اسناد خود روايت کند از اصبغ بن نباته از حضرت على عليه السّلام: آمد ابن الکوّا خدمت حضرت، عرض کرد: خبر ده مرا آيا خداى تعالى تکلم فرمود با احدى قبل از موسى عليه السّلام؟ حضرت فرمود: بتحقيق خداى تعالى تکلم فرمود با جميع خلق، برّ و فاجر را، و ردّ جواب نمودند. اين مطلب بر ابن الکوّا، سنگين آمد و ندانست آن را. عرض کرد: چگونه بود اين اى امير المؤمنين عليه السّلام؟ فرمود: آيا نخواندى کتاب الهى که فرمايد پيغمبر خود را: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِي آدَمَ الخ. پس اسماع فرمود کلام خود را و ايشان جواب دادند چنانچه شنوى در کلام خدا که گفتند: بلى، پس فرمود منم خدائى که نيست مستحق پرستش غير از من، و منم رحمن، پس قرار نمودند به طاعت و ربوبيت و مميز ساخت رسولان و انبياء و اوصياء را و امر فرمود خلق را به طاعت ايشان. پس اقرار نمودند در ميثاق، و ملائکه گفتند: شاهديم بر شما به جهت اينکه روز قيامت نگوئيد ما از اين عهد غافل بوديم. «2» تبصره: علامه مجلسى رضوان الله عليه در مرآت العقول فرمايد: آيات ميثاق و اخبار وارده در عالم «ذر» از چيزهائى که قاصر است از آن عقول اکثر خلق و علما را در آن طرقى است:
1- طريقه محدثين و متورعين فرموده‌اند ايمان آوريم به ظاهر آن و خوض
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 12.
«2» تفسير عياشى، جلد دوّم، صفحه 41، حديث 116.
جلد 4 صفحه 236
در آن ننموده توجيه و تأويل قائل نشويم.
2- نزد بعضى حمل آنها بر استعاره و مجاز و تمثيل.
3- نزد برخى ديگر حمل بر اخذ ميثاق در عالم تکليف بعد از اکمال عقل به برهان و دليل.
و از جمله اقوال، فرمايش شيخ مفيد است در جواب المسائل السّرويه:
و اما حديث اخراج ذريه از صلب آدم عليه السّلام احاديث به اختلاف الفاظ و معانى در آن وارد شده، و صحيح آنکه اخراج فرمود ذريه را از پشت آدم مانند ذره، پس پر شد به آنها افق، و قرار داد به بعضى نور بدون ظلمت، و بر بعضى ظلمت بدون نور، و به بعضى نور و ظلمت، چون ديد ايشان را آدم عليه السّلام تعجب نمود از کثرت و نور و ظلمت آنها. عرض کرد: يا رب، چه چيزند اينها؟
فرمود خداى تعالى: اينها ذريه تو هستند، اراده نمودم تعريف را به کثرت و امتلاء آفاق از ايشان و کثرت نسل مانند ذراتى که مشاهده کنى تا بشناسى ذات ربوبى و قدرت سبحانى را.
به بشارت اتصال نسل و کثرت آنان، آدم عليه السّلام عرض کرد: خدايا، چرا بعضى داراى نور و بعضى ظلمت و بعضى هر دو؟ خطاب شد: آنها که داراى نورند اصفياء منند از ولد تو، اطاعت مرا نمايند و معصيت نکنند در امرى، آنهايند سکان بهشت. و آنها که داراى ظلمتند کفارند از اولاد تو، کسانى که معصيت کنند و طاعت ننمايند. و آنها که داراى نور و ظلمتند، کسانيند که طاعت و معصيت نمايند و مخلوط کنند اعمال حسنه را به سيئه. اين جماعت امرشان به اينست که اگر بخواهم عذاب کنم به عدل خود، و اگر خواهم عفو کنم به فضل خود. و خبر داد خداوند او را به اولاد او و تشبيه به ذره‌اى که بيرون آورد از ظهر او و علامت کثرت آنها قرار داد. و محتمل است براى دلالت آدم عليه السّلام به عاقبت و اظهار قدرت و سلطنت و عجائب صنعت و اعلام کائنات قبل از کون و ازدياد يقين آدم باشد به پروردگار، و موجب توفر و تمسک به طاعت و پرهيز از معصيت.
و اما اخبارى که وارد شده که ذريه آدم طلب نطق نمودند در «ذر»، پس نطق و اخذ عهد و اقرار کردند؛ از اخبار تناسخيه است که مخلوط کردند حق را
جلد 4 صفحه 237
به باطل، و معتمد اخراج ذريه چيزى است که ما ذکر نموديم نه غير آن. و اما آيه شريفه که به ظاهر دال است بر انطاق ذريه و خطاب آنها. جواب آنکه: آيه مجاز در لغت است مانند ساير مجازات و استعارات، و معنى آنکه حق تعالى اخذ ميثاق فرمود از کل مکلفى که خارج شود از ظهر آدم و ظهور ذريه او عهد به ربوبيت خود را وقتى که کامل فرمود عقل او را و دلالت نمود او را به آثار صنع خود بر حدوث او و براى او خالقى است که شبيه او نيست، مستحق است عبادت را به سبب انعام بر او، پس اينست اخذ عهد و اشهاد آنها به ربوبيت حق و قوله تعالى: قالُوا بَلى. چون حق تعالى الزام فرمود ايشان را حجت به سبب عقول آنها بر حدوث ايشان و وجوب محدث و صانع، فرمود: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ. چون قادر نبودند بر امتناع از لزوم دلايل حدوث بر آنها مانند کسانى شدند که گفتند:
بَلى شَهِدْنا.
تتمه: علم الهدى سيد مرتضى رضوان اللّه عليه فرمايد: بعض اشخاص بى‌بصيرت و فطنت، گمان نموده تأويل آيه شريفه اينست که خداى تعالى استخراج نمود از ظهر آدم عليه السّلام جميع ذريه‌اش را به صورت ذر، پس اقرار گرفت آنها را به معرفت خود و شاهد گرفت ايشان را بر نفوس خود، اين تأويل با عدم مساعدت عقل، ظاهر قرآن به خلاف آن است، زيرا فرمود: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِي آدَمَ، و نفرمود: من ادم. ايضا فرمود: مِنْ ظُهُورِهِمْ، و نفرمود: من ظهره. و فرمود: ذُرِّيَّتَهُمْ، و نفرمود: ذرّيّته. و بعد اخبار فرمايد که اين را نمود: أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ، يا اعتذار جويند و گويند: إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ. و اين مقتضى نيست شمول تمام اصلاب آدم را، بلکه اختصاص دارد به آنهائى که پدرانشان مشرکند. بنابراين در آيه دو وجه است:
اول- آنکه مراد جماعتى هستند از ذريه بنى آدم خلق فرمود ايشان را و بالغ و کامل نمود عقولشان را و فرا گرفت آنها را به لسان رسل خود به معرفت ذات احديت خود، و آنچه واجب است از طاعات، پس اقرار نمودند و شهادت دادند بر نفوس به آن.
دوم- آنکه چون حق تعالى خلق نمود ايشان را و ترکيب کرد آنها را ترکيبى که دلالت مى‌کرد بر معرفت او و شهادت مى‌داد به قدرت سبحانى و
جلد 4 صفحه 238
وجوب عبادت الهى و نشان داد ايشان را عبر و آيات و دلايل در غير آنها و در نفوسشان بودند به منزله کسانى که شهادت دادند به نفوس خود و بودند در مشاهده و معرفت و ظهور بر وجهى که اراده فرمود خداى تعالى و متعذر شد امتناع آنها از حجت و انفکاک ايشان از دلالتى که به منزله مقر معترف است اگرچه نبود در آنجا اشهاد و اعترافى در حقيقت. انتهى.
ساير علماء بياناتى نموده‌اند، فراجع.