تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتِيکُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَکَ کَأَنَّکَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (187)
«شأن نزول»: در منهج- جماعتى از يهود بعد از تخويف و ترهيب حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آنها را از قيامت و احوال آن، گفتند: اگر تو پيغمبرى، خبر ده ما را که قيامت کى قائم شود؟ و اين سؤال امتحانى بود، چه مى‌دانستند که غير از ذات الهى کسى عالم نيست؛ آيه شريفه نازل شد که اى نبى مکرم:
يَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ: سؤال کنند تو را اى پيغمبر از وقت وقوع قيامت که يکى از اسماء غاليه آن ساعت است به جهت آنکه واقع شود بدون ظهور علامات.
قبل از آن. يا به سبب آنکه حساب خلايق در آن به مقدار ساعتى وقوع يابد. يا
جلد 4 صفحه 262
روزى بدان طويلى، نزد الهى ساعتى باشد. سؤال کنند از قيامت، أَيَّانَ مُرْساها: چه وقت است اثبات و استقرار آن و وجود آن، قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي: بگو به ايشان جز اين نيست که علم قيامت نزد پروردگار من است، و هيچ ملک مقرب و نبى مرسل را به آن اطلاعى نيست، لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ:
آشکار نکند امر قيامت را در وقت آن مگر ذات احديت الهى و خفاى آن مستمر است بر غير او تا به وقت آن، و حکمت در آنکه حق تعالى امر قيامت را بر جميع بندگان مخفى فرموده، براى آنکه هر وقت تجويز وقوع و حدوث آن را نمايند، و در هيچوقت ايمن نباشند تا قرب به طاعت و بعد از معصيت نمايند، و اگر عالم شوند در اول حال مرتکب معصيت، و به جهت اعتماد بر بعد زمان وقوع آن، منهمک در عصيان، و در آخر ملجأ شوند به توبه و انابه به سبب قرب آن؛ و اين هر دو، منافى لطف و نقض غرض و اغراء به جهل و صدور آن از حکيم على الاطلاق محال است.
بعد بيان اهوال آن را فرمايد که: ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: عظيم و ثقيل است شدايد و احوال آن در آسمانها و زمين‌ها، يعنى بر اهل آن از ملائکه و جن و انس. در مجمع- فرمايد در آيه چند وجه است: 1- آنکه علم آن ثقيل است بر سکنه عالم علوى و سفلى، زيرا هر که امرى بر و مخفى و بسيار مشتاق باشد بدانستن آن، هر آينه بر او ثقيل خواهد بود. 2- حسن و ابن جريح آنکه عظيم است بر اهل آسمان و زمين صفت و علامت قيامت از انتشار نجوم و تکوير شمس و سير جبال. 3- ثقيل است وقوع آن بر اهل سماوات و ارض به جهت عظمت و شدت آن.
لا تَأْتِيکُمْ إِلَّا بَغْتَةً: نيايد به شما قيامت، مگر ناگهان تا اعظم و اهول باشد. در منهج- از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که قيامت بر وجهى بر مردمان واقع شود که بعضى مشغول باشند به آب دادن مواشى، و برخى به اصلاح حوض، و جمعى به قيمت نمودن متاع، و گروهى به برداشتن و گذاشتن ترازو. حاصل آنکه ناگاه وقوع يابد، بدون ظهور آثار و علامات.
يَسْئَلُونَکَ کَأَنَّکَ حَفِيٌّ عَنْها: مى‌پرسند تو را از وقوع قيامت بر وجهى که
جلد 4 صفحه 263
گويا عالمى به وقت آن و نزد بعضى از حفاوت به معنى شفقت، چه قريش به پيغمبر گفتند: ميان ما و تو قرابت و مستلزم شفقت و مرحمت است، پس براى ما بگو وقت قيام قيامت را. حق تعالى فرمود: سؤال مى‌کنند تو را، گوئيا تو به جهت قرابت، شفقت دارى بر ايشان و حريصى به تعليم وقت آن. يا زعم آنها ست که دوست دارى اين سؤال را و مايل و راغبى، و حال آنکه کارهى، زيرا موقنى به آنکه اين از علم غيب است و حق تعالى استتار آن فرموده کسى را مطلع نساخته.
قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ: بگو ديگر باره بر وجه تأکيد و مبالغه، جز اين نيست که علم قيامت نزد خدا و به ذات خود اختصاص داده، و هيچ پيغمبر مرسل و ملک مقرب بر آن آگاه نيست، وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ: و لکن بيشتر مردمان نمى‌دانند که آن غيب الغيوب و مختص به علام الغيوب مى‌باشد.
نکته: تصور نشود که در آيه تکرار باشد، زيرا مراد بقوله: قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي، علم به وقت قيام قيامت؛ و بقوله: قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ، علم به کيفيت و هيئت و تفصيل آنچه در او است؛ و چون متعلّق، مختلف شد، فايده متفاوت خواهد بود؛ پس تکرار نباشد. و يا آنکه اعظم اسماء اللّه از حيث مهابت و عظمت لفظ جلاله باشد به خلاف رب که دالّ بر تربيت و شفقت است، لذا بدين دو اعتبار مرتفع گردد.