اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
هُوَ الَّذِي خَلَقَکُم مِن نَفس‌ٍ واحِدَةٍ وَ جَعَل‌َ مِنها زَوجَها لِيَسکُن‌َ إِلَيها فَلَمّا تَغَشّاها حَمَلَت حَملاً خَفِيفاً فَمَرَّت بِه‌ِ فَلَمّا أَثقَلَت دَعَوَا اللّه‌َ رَبَّهُما لَئِن آتَيتَنا صالِحاً لَنَکُونَن‌َّ مِن‌َ الشّاکِرِين‌َ (189) فَلَمّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَه‌ُ شُرَکاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَي اللّه‌ُ عَمّا يُشرِکُون‌َ (190) أَ يُشرِکُون‌َ ما لا يَخلُق‌ُ شَيئاً وَ هُم يُخلَقُون‌َ (191)
در ترجمه اينکه آيات بين عامه و خاصّه بانحايي ترجمه شده و وجوهي گفتند که احسن و اتم و اکمل از تمام آنها فرمايش منسوب بحضرت رضا عليه آلاف التحية و الثناء است و ابتداء ما نقل حديث را ميکنيم و بر طبق آن آيه شريفه را ترجمه ميکنيم و سپس اشاره بکلمات مفسرين و صحت و سقم آنها را بيان ميکنيم حديث از إبن بابويه بسند معتبر تا منتهي ميشود بابي الصلت هروي
(قال لما جمع المأمون لعلي بن موسي الرضا عليه السّلام اهل المقالات من اهل الاسلام و الديانات من اليهود و النصاري و المجوس و من الصابئين و سائر اهل المقالات فلم يقم احد الا و قد الزمه حجته کانّه القمه حجرا قام اليه علي إبن محمّد إبن الجهم فقال يا إبن رسول اللّه أ تقول بعصمة الانبياء فقال نعم و ذکر الحديث الي ان قال فقال له المأمون فما معني قول اللّه تعالي فلمّا آتيهما صالحا جعلا له شرکاء فيما آتيهما فقال الرضا عليه السّلام ان‌ّ حوّا ولدت لادم خمس مائة بطن في کل بطن ذکر و انثي و ان آدم و حوّا عاهدا اللّه و دعواه و قالا لئن آتيتنا صالحا لنکونن‌ّ من الشاکرين فلمّا آتيهما صالحا من النسل خلقا سويّا بريئا من الزمانة و العاهة کانا يأتيهما صنفان صنفا ذکرانا و صنفا اناثا فجعل الصنفان للّه تعالي ذکره شرکاء فيما آتيهما
جلد 8 - صفحه 52
و لم يشکراه کشکر ابويهما له عز و جل قال اللّه تعالي فتعالي اللّه عما يشرکون فقال المأمون اشهد انّک إبن رسول اللّه حقا)
خداوند آن خداييست که تمام شما را کليه بشر را از يک نفس که آدم ابو البشر باشد خلق فرمود و از آن نفس واحده يعني از فاضل طينت آدم جفت او را که حوا باشد آفريد براي اينکه انيس و مونس او باشد و وحشت تنهايي از او برطرف شود پس موقعي که مجتمع شدند و نزديک يک ديگر رفتند حوا حمل پيدا کرد حمل سبکي پس مدتي بهمين سبکي گذرانيد پس چون حملش سنگين شد آدم و حوا پروردگار خود را خواندند که اگر بآنها اولاد صالح سالم از آفات و نواقص باشند عطا فرمايد شکرگزار اينکه موهبت باشند خداوند هزار اولاد بآنها عطا فرمود پانصد ذکور و پانصد اناث در پانصد دفعه در هر دفعه يک ذکر و يک انثي و اينها دو صنف شدند صنف ذکور و صنف اناث و در اينکه دو صنف باغواي شيطان مشرک شدند در اينکه نعمت صحت و سلامتي که بآنها عنايت شده بود و مثل پدر و مادر خود بر توحيد باقي نماندند و حال آنکه خداوند بزرگتر و عاليتر است از آنچه باو شرک بياورند آيا شريک قرار ميدهند چيزي را که خلق نميکند شيئي را و آنها تمام مخلوق خداوند متعال هستند هُوَ الَّذِي خَلَقَکُم مِن نَفس‌ٍ واحِدَةٍ مرجع ضمير اللّه است که در آيه قبل ذکر فرموده و خلق از افعال مختصه باو است و لذا نفرمود خلقکم اللّه و تقديم هو و الذي دلالت بر اختصاص دارد و اما غير او و لو مجتمعا قدرت بر خلق يک ذباب ندارند إِن‌َّ الَّذِين‌َ تَدعُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ لَن يَخلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجتَمَعُوا لَه‌ُ حج آيه 72، و خطبه منسوبه بامير المؤمنين [ع]
(انا خالق السموات و الارض)
از مجعولات و مفتريات شيخ رجب برسي است از غلات و مراد از نفس واحده شخص واحد است که آدم باشد
جلد 8 - صفحه 53
وَ جَعَل‌َ مِنها زَوجَها حوا که از زيادتي گل آدم سرشته شده و تعبير بزوج دون زوجه براي اينکه است که صفات مختصه بنساء است مثل حائض و حامل و مقرب زيرا زوج مرد غير زن نميشود بلي در جايي که هر دو را باين وصف ذکر کنند ميگويند زوج و زوجه لِيَسکُن‌َ إِلَيها سکونت آدم براي رفع وحشت تنهايي بود و احتياج بهم جنس داشت براي دفع شهوت و انس بآن بخصوص اگر طرف زيبا و خوش صورت باشد فَلَمّا تَغَشّاها کنايه از مواقعه و جماع و هم بستر شدن است حَمَلَت حَملًا خَفِيفاً چون اوان حمل يک نطفه يا علقه يا مضغه بيش نيست بسيار سبک است مانع از حرکت و ذهاب و اياب و حمل و نقل نيست فَمَرَّت بِه‌ِ مدتي که در اينکه اطوار بود قبل از صورت بندي و افاضه روح فَلَمّا أَثقَلَت که افاضه روح شد بخصوص اگر دو فرد باشند چنانچه در خبر حضرت رضا عليه السّلام بود بسيار سنگين ميشود آدم و حوّا نميدانستند يکي است يا دو ذکر است يا انثي انسان است يا حيوان صحيح الاعضاء است يا ناقص صحيح است يا معيب وجيه المنظر است يا قبيح از اينکه جهت دَعَوَا اللّه‌َ رَبَّهُما اينکه دعاء نه براي اينکه حمل بخصوص بوده بلکه هر چه خداوند بآنها عطا فرمايد و لو پانصد مرّه لَئِن آتَيتَنا صالِحاً مراد صالح مقابل طالح نيست که مؤمن و متقي باشند بلکه مقابل معيب و ناقص است لَنَکُونَن‌َّ مِن‌َ الشّاکِرِين‌َ نه اينکه اگر نباشد صالح ما شاکر نيستيم بلکه براي اينکه نعمت در عبادت و بندگي بيش از پيش کوشش ميکنيم که بر هر نعمتي شکري واجب فَلَمّا آتاهُما صالِحاً خداوند بآنها هزار اولاد صالح ذکورا و اناثا عنايت فرمود تا اينکه قسمت آيه ضمير تثنيه راجع بآدم و حوا بود و البته اولاد آدم منحصر باين هزار که از بطن حوا خارج شدند نبود بلکه از آنها هم در اينکه مدت ذکور و اناث بسياري بوجود آمد بتوسط حوريه و جنيه بطريقي که در سوره بقره در مجلد ثاني اينکه تفسير ذکر شد که مورث توهم تزويج برادر و خواهر که مجوس
جلد 8 - صفحه 54
گفتند نباشد و اخبار وارده در اينکه باب را هم متعرض شده‌ايم بنا بر اينکه عده اولاد آدم بالغ بر چندين هزار شد و اينها دو صنف شدند صنف رجال و صنف نساء جَعَلا لَه‌ُ شُرَکاءَ اينکه دو صنف دستگاه بت‌پرستي در آنها شيوعي پيدا کرد باغواء شيطان که اولين مذاهب باطله همين دستگاه بت‌پرستي بود و دليل بر اينکه مرجع اينکه تثنيه دو صنف اولاد آدم و حوا است نه خود آدم و حوا لفظ شرکاء است زيرا اگر آدم و حوا بود ميفرمود جعلا له شريکا و شرکاء جمع است که شريکهايي هر دسته يک شريک قرار دادند بعلاوه ضميرهاي جمع است در بقيه آيات فِيما آتاهُما در آنچه باين دو صنف خداوند مرحمت فرمود تماما صحيح و سالم فَتَعالَي اللّه‌ُ عَمّا يُشرِکُون‌َ و اگر مرجع ضمير جعلا و آتيهما آدم و حوا بود چنانچه عامه عميا گفتند بايد بفرمايد عما يشرکان و همچنين جمله بعد أَ يُشرِکُون‌َ بفرمايد أ يشرکان و اينکه استفهام انکاري است که نبايد شرک بياورند و دليل بر بطلان شرک جمله ما لا يَخلُق‌ُ شَيئاً وَ هُم يُخلَقُون‌َ اما کلمات مفسرين- مفسرين عامه مرجع ضمير جعلا له شرکاء را بآدم و حوا ارجاع ميکنند و نسبت شرک بآنها ميدهند، و اينکه اسم فرزند خود را عبد الحارث گذاردند باغواي شيطان و حارث اسم شيطان است و اينکه خلاف ضرورت مذهب شيعه است و ادله عصمت انبياء را ما در مجلد اول کلم الطيب بيان کرده‌ايم بلکه اولين شرط نبوت و مهمترين شرائط عصمت است اما مفسرين خاصه بعضي گفتند مرجع ضمير جعلا له نسل صالح است و تعبير بتثنيه براي اينکه است که در هر بطني ذکر و انثي بوده و اينکه خلاف ظاهر است مسلما و بعضي گفتند بهمان نفس واحده و زوجها برميگردد لکن بحذف مضاف يعني ولد نفس واحده و زوجها و بعضي گفتند هر کدام از افراد آدم نفس واحده و از براي او زوجيست و ذکر تثنيه نفس واحده و زوج آن از اولاد آدم يعني جنس اولاد آدم
جلد 8 - صفحه 55
از زوج و زوجه بدليل قوله تعالي وَ مِن آياتِه‌ِ أَن خَلَق‌َ لَکُم مِن أَنفُسِکُم أَزواجاً روم آيه 20، اينکه هم
بسيار بعيد است.