تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ (199)
بعد از امر به دعوت و تبليغ رسالت، تعليم فرمايد محاسن افعال و مکارم اخلاق را:
خُذِ الْعَفْوَ: اخذ کن صفت عفو را نسبت به کسانى که در حق تو جسارت کنند و سخنان بى ادبانه به ساحت قدس تو گويند، با آنها به لطف و نرسى و بخشش سلوک بفرما، که اين به من قرب است به هدايت ايشان، و تأثير آن بيشتر در ميلان قلوب آنان به جانب ايمان.
به شيرين زبانى و لطف خوشى
توانى که پيلى به موئى کشى
در مجمع- روى انّه لمّا نزلت هذه الاية سئل رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم جبرائيل عن ذلک فقال: لا ادرى حتّى اسئل العالم. ثمّ اتاه فقال: يا محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم انّ اللّه يأمرک ان تعفو عمّن ظلمک و تعطى من حرمک و تصل من قطعک. «1»
«1» مجمع البيان، جلد دوّم، صفحه 512.
جلد 4 صفحه 272
روايت شده که چون اين آيه نازل شد، پيغمبر جبرئيل را سؤال از آن. گفت:
نمى‌دانم، تا سؤال نمايم ملک علام را. پس برفت و به اندک زمانى باز آمد، و عرض نمود: اى پيغمبر، بتحقيق خداى تعالى امر فرمايد تو را از کسى که به تو ظلم نمايد، و عطا فرما هر که تو را محروم کند، و بنما هر که قطع کند تو را.
بنا بقولى معنى آنکه: فراگير آسانى را در کار مردمان و مجوى بر ايشان کارى را که شاق باشد. و يا فراگير فضل اغنيا را به سهل و آسانى و در اخذ آن مبالغه مفرما. بنابراين معنى نزول آيه قبل از وجوب زکات باشد، چه اين سوره مکى و آيه زکات مدنى است و بعد از نزول آيه زکات حضرت به طوع و کره، از مردم زکات اخذ مى‌فرمود:
وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ: و امر فرما مردم را به نيکوئى در اقوال و افعال که مستحسن باشد عقلا يا شرعا، وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ: و اعراض فرما از نادان و سفيهان، اگر از جانب آنها ايذاء و رنجى به تو رسيد، حدت منما، بلکه ملايمت و ملاطفت را شعار و دثار خود ساز، چه مقابله سفه به سفه، موجب هتک عرض و دنائت قدر مى‌شود. أبو حمزه بغدادى گفته: نفس، جاهلترين جاهلان است، سزاوارتر به آنکه از او اعراض کنى و متابعت او ننمائى.
تبصره: آيه شريفه جامع است اصول مکارم اخلاق را، و رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: بعثت لأتمّم مکارم الاخلاق. «1» در جوامع الجامع عن الصّادق عليه السّلام: امر اللّه بمکارم الاخلاق و ليس فى القران اية اجمع لمکارم الاخلاق منها. «2» و فى العيون قال: انّ اللّه امر نبيّه بمداراة النّاس فقال خذ العفو و أمر بالعرف و اعرض عن الجاهلين. «3» فى الکافى عن ابى عبد اللّه عليه السّلام قال قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فى خطبته: الا اخبرکم بخير اخلاق (خ ل خلايق) الدّنيا
«1» بحار الانوار، جلد 69، صفحه 375 حديث 24 و صفحه 404 حديث 109 (با مضمون مشابه)
«2» تفسير جوامع الجامع، طبرسى، صفحه 163.
«3» تفسير نور الثقلين، جلد 2، صفحه 111، حديث 406 (نقل از عيون)
جلد 4 صفحه 273
و الاخرة؟ العفو عمّن ظلمک و تصل من قطعک و الاحسان الى من اساء اليک و اعطاء من حرمک. «1» در جوامع الجامع- فرمود حضرت صادق عليه السّلام: امر فرمود خداى تعالى پيغمبر خود را به مکارم اخلاق و نيست در قرآن آيه‌اى جامعتر تمام مکارم اخلاق را از اين آيه.
و در عيون حضرت رضا عليه السّلام فرمايد: بتحقيق خدا امر فرمود پيغمبر خود را به مدارات مردم، پس فرمود اخذ کن عفو را و امر نما به کارهاى نيکو، و اعراض نما از نادان.
و در کافى حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: آگاه باشيد خبر دهم شما را بهترين ملکات نفسانيه راسخه، و صفات نافعه در دنيا و آخرت: عفو از کسى که ظلم نمايد تو را، وصله نما کسى را که قطع بکند تو را، و احسان نما به کسى که بدى نمايد به تو، و عطا کن کسى را که محروم نمايد تو را.
بدى را بدى سهل باشد جزا
اگر مردى، أحسن إلى من أسا
در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام: قال: انّا لنحبّ من کان عاقلا فهما فقيها حليما مداريا صبورا صدوقا وفيّا. انّ اللّه جلّ جلاله خصّ الانبياء بمکارم الاخلاق، فمن کانت فيه فليحمد اللّه على ذلک و من لم تکن فيه فليتضرّع الى اللّه عزّ و جلّ و ليسئله ايّاها. قال قلت: جعلت فداک، و ما هنّ؟
قال: هنّ الورع و القناعة و الصّبر و الشّکر و الحلم و الحياء و السّخاء و الشّجاعة و الغيرة و البرّ و صدق الحديث و اداء الامانة.
فرمود: بتحقيق ما هر آينه دوست داريم کسى را که داراى صفاتى باشد که در شماره بيان مى‌شود:
1- عاقل باشد؛ يعنى حسن و قبيح را تميز دهد.
2- فهيم؛ جودت ذهن تا قبول کند آنچه وارد شود بر او از حق و منتقل
«1» اصول کافى، جلد دوّم، کتاب الايمان و الکفر، باب العفو، صفحه 107، حديث اوّل.
جلد 4 صفحه 274
گردد از مبادى به مطالب به سرعت.
3- فقيه؛ يعنى علم داشته باشد به احکام شرع از حلال و حرام و اخلاق آفات نفوس و موانع قرب به حق.
4- حليم؛ بسيار بردبار باشد در تحمل ناملايمات.
5- مدارا؛ ملاطفت و ملاينت نمايد با مردم و ترک کند مجادله و مناقشه را.
6- صبور؛ بسيار صابر باشد در وارد شدن مصائب و شدايد.
7- صدوق؛ بسيار راستگو باشد در اقوال و افعال.
8- وفى؛ کثير الوفاء باشد به عهود الهى و عهود خلايق.
بدرستى که خداى جل جلاله تخصيص داده انبياى خود را به مکارم اخلاق، پس هر که دارا باشد، حمد الهى نمايد بر آن صفات؛ و هر که دارا نيست، پس بايد تضرع نمايد به درگاه خدا و سؤال کند آن صفات را. راوى گويد: عرض کردم فدايت شوم کدامند؟ فرمود: 1- پرهيز کارى از معاصى. 2- قناعت به آنچه روزى او است. 3- صبر در محنت. 4- شکر در منحت. 5- حلم در ناملايمات. 6- حيا. 7- سخاوت در بذل و بخشش. 8- قوت قلب در مکاره.
9- غيرت در دين. 10- نيکو کارى. 11- صدق حديث. 12- اداى امانت.