تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَکَّلُونَ «2»
بعد از آن به صفات پنجگانه حقيقت ايمان را معرفى فرمايد به کلمه حصر (انّما) إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ: جز اين نيست که مؤمنان کامل الايمان؛ صفت اول ايشان: الَّذِينَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ: کسانيند که چون ياد شود خداى تعالى نزد ايشان، وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ: 1- بترسد دلهاى ايشان از هيبت جلال و تصور عظمت.
2- از تقصير اعمال خود در جنب انعام و افضال سبحانى.
3- مراد هرکسى است که چون قصد معصيت کند او را گويند: اتّق اللّه: از خدا بترس، او از خوف عقاب الهى ترسيده اجتناب کند.
4- شيخ طبرسى رضوان اللّه عليه فرمايد: اين زمانى که ذکر شود نزد ايشان عقوبت و عدل و وعيد الهى بر معاصى به عقاب و اقتدار بر آن. و اما هر گاه ذکر شود نعم سبحانى و فضل و رحمتش بر بندگان و ثواب او بر طاعت، مطمئن شود قلوب ايشان و ساکن گردد نفوسشان به عفو حق تعالى کما قال سبحانه: أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ، پس منافات نيست بين آيتين به سبب ورود در حالتين.
5- آنکه مؤمن سزاوار است از صفت او اينکه هر گاه نظر نمايد در نعم و منن الهى و عظيم مغفرت و رحمت سبحانى بر او، مطمئن شود قلبش و نيکو
جلد 4 صفحه 291
گردد حسن ظنش به خدا، و چون متذکر عظيم معاصى خود شود به ترک اوامر الهى و ارتکاب مناهى سبحانى، بترسد قلبش و مضطرب گردد نفسش با شدت حزن.
صفت دوم آنان- وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ: و هر گاه تلاوت شود بر ايشان آيات قرآنى الهى، زادَتْهُمْ إِيماناً: زياد نمايد استماع آيات قرآنى، ايمانشان را، به اين معنى که تبصره و يقين ايشان بيفزايد و تصديق او با تصديق قرين شود به جهت مزيت اطمينان نفس و رسوخ يقين به استماع آيات، به سبب تظاهر ادله و تکاثر بينه.
2- به جهت عمل به مقتضاى آن آيات، ايمانشان زايد گردد. و اين قول کسانى است که قائلند ايمان به کثرت طاعات و نقص معاصى زياد شود، زيرا عمل را داخل ايمان دانند.
3- صاحب منهج فرمايد: حق آنست که مزيت ايمان به سبب تصديق به آيات منزله است که پيش از آن نبوده، يعنى هر گاه آيتى نازل شود، تصديق به آن علاوه تصديق اول شود. پس مراد کميت ايمان است نه کيفيت، زيرا عمل به مذهب اصح جزء ايمان نيست، و اصل ايمان در کيفيت قابل شدت و ضعف نيست.
4- در حقايق سلمى مذکور است که به برکت تلاوت، نور يقين در باطن ايشان ظاهر، و زيادتى طاعت بر ظاهر آنها هويدا شود.
5- در بحر الحقايق فرمايد: ايمان حقيقى نورى است که بقدر وسعت روزنه دل، در او مى‌تابد، چون قرآن بر ارباب خلوت خوانده شود، روزنه قلب وسعت، و نور ايمان بيشتر در او افتد، پس مستغرق شوند.
6- در مجمع فرمايد: معنى آيه آنست که قلوب ايشان خائف شود نزد استماع آيات عقوبت و وعد و وعيد حق سبحانه بر عاصى و اقتدار الهى بر او، اما چون بشنود نعمت و رحمت و فضل و احسان سبحانى و ثواب الهى بر طاعت، قلوبشان مطمئن شود چنانچه فرمايد: أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ و نفوسشان آرميده گردد به عفو خداى تعالى. پس تنافى بين آيتين نباشد، چه هر دو در حالت مؤمن وارد شده.
جلد 4 صفحه 292
7 آنکه مؤمن بايد شيمه و صفت او اين باشد که چون نظر در رحمت حق سبحانه نمايد که بر او افاضه نموده و عظم رحمت و مغفرت او را متذکر شود، اطمينان قلب او را حاصل، و حسن ظن به خداى تعالى پيدا کند؛ و چون ذکر عظم معاصى و ترک اوامر و نواهى الهى را نمايد، سطوت و هيبت کبريائى ذات احديت، قلب او را خائف و مضطرب گرداند.
صفت سوم ايشان- وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَکَّلُونَ: و بر پروردگار خود توکل نموده، امر خود را تفويض به او کنيد، و خوف و رجاى ايشان نباشد مگر به او، و اعتماد بر مخلوق نکنند، و قطع علاقه اميدوارى و خوف از آنها نمايند؛ چه همه مقهور و مغلوب امر الهى، و سطوات کبريائى همه را در نظر عجز و افتقار کشيده.
علامه مجلسى رضوان اللّه عليه- در حديثى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: قال لجبرئيل: و ما التّوکلّ على اللّه عزّ و جلّ؟ فقال العلم بانّ المخلوق لا يضرّ و لا ينفع و لا يعطى و لا يمنع، و استعمال اليأس من الخلق ... «1» فرمود به جبرئيل: چيست توکل بر خداى عز و جل؟ پس جبرئيل گفت: علم به آنکه مخلوق، ضرر نرسانند و نفع ندهند و عطا نکنند، و منع ننمايند به کار بردن نااميدى از خلق.