تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِکُمْ وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ «1»
چون حق سبحانه و تعالى در سوره اعراف ذکر قصص انبياء و ختم آن به ذکر پيغمبر ما صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، افتتاح سوره انفال نيز ذکر آن سرور، و بعد بيان آنچه ميان او و قوم گذشت.
يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفالِ: سؤال مى‌کنند تو را اى پيغمبر مکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از حکم غنيمتهاى کفار که بر امّت حلال است يا نه؟ و تسميه غنيمت به «نفل» جهت آن است که آن عطيه و فضلى است از حق تعالى به مجاهدان. و از نفل مشتق است به معنى زيادتى و در آن خلاف است:
1- نزد ابن عباس و مجاهد و قتاده ضحاک و ابن زيد، مراد غنائم بنى است روز بدر.
2- حسن بن صالح گفته: مراد اسراء است.
3- آنچه عبد و جاريه مسلمين از مشرکين بگيرند بدون جنگ.
4- آنچه باقى مانده از غنايم بعد قسمت.
در تهذيب- روايت از باقر و صادق عليهما السّلام: فى‌ء و انفال عبارت است از آنچه از زمين که بدون قتال از کفار بگيرند، يا اهل آن صلح نموده و تقديم کنند به دستهاى خود، و اراضى مخروبه و بطون رودخانه‌ها تمام از فى‌ء و انفال است و همه متعلق به خدا و رسول است و سهم الهى هم به رسول عطا و صرف فرمايد به هر طور که خواهد، پيغمبر. «1» در روايت ديگر آمده که آنها خاصه امام
«1» تهذيب الاحکام، جلد 4، صفحه 133، حديث 4- تفسير عياشى، جلد 2، صفحه 47، حديث 7.
جلد 4 صفحه 288
عليه السّلام است. «1» ايضا عياشى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده فرمود: خاصه ما باشد انفال. عرض کردند: انفال چيست؟ فرمود: از انفال است معادن و نى زارها (بيشه‌ها) و هر زمينى که بى صاحب است و هر زمينى که اهل آن هلاک شده‌اند، پس آن مخصوص ما باشد و فرمود خصايص ملوک نيز از انفال است. «2» در منهج- ابن عباس نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در غزوه بدر تهيه حرب مى‌ديد، و مى‌فرمود هر که در حرب، فلان و فلان را بکشد او را از غنايم چندين بدهم، و هر که اسير بياورد او را چندين عطا کنم. قوم متصدى جنگ و جوانان بشتافتند، و پيران معروف ملازم رسول بودند. چون حق تعالى فتح و ظفر را به مسلمانان مرحمت فرمود، آمدند، و آنچه حضرت تقبل نموده بود طلب کردند. اکابر گفتند: ما به جهت حراست وجود نبوى مسارعت به حرب ننموديم، و الّا ما را شجاعت هست، پس ما را از غنايم حصه‌اى باشد. أبو اليسر انصارى برخاست گفت: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمودى هر که مردى بکشد يا اسيرى بياورد من او را چقدر عطا کنم، من هفتاد نفر قتل و هفتاد اسير آورده‌ام. سعد گفت: مرا نيز نصيبى باشد، زيرا ظهير و معين تو بودم، و اگر آنچه وعده دادى مرحمت کنى به سبب کثرت جمعيت و قلت غنيمت به ما چيزى نرسد. رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ساکت، آيه شريفه نازل شد که سؤال کنند انفال را اينکه عطا کنى ايشان را. در مجمع- شيخ فرمايد مصحّح آمده که قرائت اهل بيت عليهم السلام، يسئلونک الانفال است. «3» قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ: بگو اى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم غنيمتها مختص به خدا و رسول او است، به هر که خواهد عطا کند. عبادة بن صامت رضوان اللّه عليه گويد: اين آيه در باب ما و اهل بدر نازل شد که در غنايم اختلاف و اخلاق ما از حد اعتدال منحرف شده بود حق تعالى حکم آن را به
«1» همان مدرک، حديث 7.
«2» تفسير عياشى، جلد 2، صفحه 48، حديث 11.
«3» تفسير مجمع البيان، جلد دوّم، صفحه 516.
جلد 4 صفحه 289
رسول خود تفويض فرمود.
فَاتَّقُوا اللَّهَ: پس بترسيد از خداى تعالى در مخالفت و منازعت، وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِکُمْ: و اصلاح کنيد حالى که ميان شما است از خصومت و منازعت به مواسات و مودت با يکديگر و تسليم امر خدا و رسول. يا به صلاح آريد نفوس هم را در ميان خود، وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ: و اطاعت کنيد خدا و رسول را در آنچه فرمايد در غنايم و غيره، إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ: اگر هستيد شما مؤمنان، چه ايمان مقتضى طاعت و تقوى و مستوجب امتثال در اوامر و نواهى است.
تنبيه: صدر کلام امر به اطاعت خدا و عطف رسول بر آن بدون تکرار امر، دال است بر آنکه ملازمه باشد بين اطاعت رسول و با اطاعت خدا و مفارقتى ميان آن دو نخواهد بود به نص قرآن مجيد. بنابراين کسانى که اکتفا به قرآن فقط نمايند بدون اطاعت فرمايش رسول، هر آينه مخالفت نص قرآن و تفرقه بين فرمان خدا و رسول و منافى با ايمان خواهد بود، زيرا خود قرآن امر فرمايد به اطاعت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. يا اگر کامل الايمان هستيد، چه کمال ايمان به طاعت و امتثال اوامر و اتقاء از معاصى و اصلاح ذات بين است به عدل و احسان و رأفت.
در کافى- هشام بن سالم از ابى عبد اللّه عليه السّلام قال: لان اصلح بين اثنين احبّ الىّ من ان اتصدّق بدينارين «1» معاويةبن عمّار از ابى عبد اللّه قال عليه السّلام: المصلح ليس بکاذب. «2» حضرت صادق عليه السّلام فرمود: اگر هر آينه اصلاح کنم بين دو نفر، محبوبتر است نزد من از اينکه تصدق کنم به دو دينار. و ايضا فرمود: مصلح دروغگو نيست.
بيان: علامه مجلسى رضوان اللّه عليه فرمايد: مصلح کاذب نيست، هر گاه نقل نمايد کلامى را که يکى به ديگرى نگفته باشد، يا ذکر فعلى نمايد که او نکرده باشد به جهت اصلاح، نيست از کذب حرام، بلکه آن مستحسن است و
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 209، حديث 2.
«2» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 209، حديث 5.
جلد 4 صفحه 290
اين قول کذب اصطلاحى نباشد اگرچه کذب لغوى است، زيرا کذب در شرع آنست که عدم مطابقه با واقع، و قائلش مذموم باشد، و در اينجا قائل مذموم نيست شرعا.