تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِيمٌ «4»
أُولئِکَ: آن گروه که جمع نموده اعمال قلب را که خوف و رجا و توکل و يقين است با اعمال جوارح که صلات و زکات است، هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا:
ايشانند مؤمنين حقيقى و مهذب از شوائب ريبى، چه ايشان محقق ساختند ايمان خود را به ضم مکارم خصال و محاسن افعال. ابن عباس گفته: من لم يکن منافقا فهو مؤمن حقا.
لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ: مر ايشان راست به خاصه درجه‌هاى بلند و مرتبه‌هاى ارجمند در محضر پروردگارشان که مزيد کرامت و علو مرتبه است يا درجات بهشت، وَ مَغْفِرَةٌ: و مر ايشان راست آمرزش گناهان، وَ رِزْقٌ کَرِيمٌ:
و روزى بزرگوارى، يعنى نعم جنت که صافى باشد از کد اکتساب و خالى از خوف حساب و غير منقطع العدد و مننهى الامد.
«1» مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 39- عياشى، جلد اوّل، صفحه 26- معانى الاخبار، صفحه 23، حديث
«2» (در عياشى و معانى آمده است: و ممّا علّمناهم ينبون)
جلد 4 صفحه 294
تنبيه: استدلال نموده‌اند کسانى که قائلند به نقصان و زيادتى ايمان و اينکه افعال جزء ايمان است به آيات شريفه، بدين تقرير که: حق تعالى نفى فرموده اينکه مؤمن متصف به اين صفات نباشد به سبب حصر در کلمه «انّما کأنّه قال لا يکون احد مؤمنا الّا ان يکون بهذه الصّفات.
جواب: شيخ طبرسى رحمه اللّه فرمايد: اين صفات خيار مؤمنين و افاضلشان است، فکأنّه قال: انما خيار المؤمنين من له هذه الاوصاف، و ممتنع نيست اينکه مؤمنين متفاضل باشند در طاعات و متساوى در ايمان. و دليل بر اين مطلب آنکه:
اجماع حاصل شده که خوف قلب واجب نيست، بلکه مستحب است، و ايضا صلاة داخل است در آن تمام فرائض و نوافل، و انفاق نيز همچنين است، و ايضا خوف، شرط ايمان نيست، به دليل قوله تعالى: الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ چه عطف مقتضى مغايرت است. و نيز نماز و روزه جزو ايمان نباشد، زيرا اعمال صالحه قسيم آنست در کريمه: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ*.
پس بدين بيانات دانسته شد که آيه شريفه اشاره باشد به خيار و امثال ايشان، و عدم دلالت آنکه پست‌تر آنها در منزلت خارج از ايمان باشد. و ابن عباس گفته: خداى تعالى اراده فرموده به اينکه منافق خشيت وارد نشود در قلبش نزد ذکر الهى، و اين اوصاف را فاقد است. نقل است که شخصى از حسن بصرى پرسيد: تو مؤمنى؟ گفت: ايمان دو است، اگر مراد تو ايمان به خدا و انبيا و ملائکه و قيامت و بهشت و جهنم باشد من داخل هستم، و اگر مقصود آيه شريفه: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ ... باشد نمى‌دانم.