تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ «16»
وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ: و هر که پشت کند کفار را به هزيمت در آن روز، إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ: مگر در حالتى که مايل و منحرف گردد از طرفى به طرفى به جهت حضانت، يا کرّ و فرّ براى قتال، يعنى چنان نمايد که خصم تصور فرار و غافل شود پس باز گردد و بر او تازد؟ اين از مکايد متحسنه حرب است، أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ: يا پناه جوينده باشد به سوى گروهى از مسلمانان از ميمنه به ميسره يا بعکس تا به آنها مستعين شود. و يا مراد فئه رئيس ايشان است که در حوائج به او رجوع کنند. حاصل آنکه هر که بغير اين دو وجه، پشت به دشمن نمايد. فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ: پس باز گردد و مستحق شود غضبى را از خداى تعالى، وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ: و بازگشت او جهنم باشد، وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ: و بد جاى بازگشتى است جهنم.
تنبيه: صاحب کنز العرفان فرمايد: در آيه شريفه چند حکم است:
1- حرام است فرار از کفار بعد از ملتقى شدن به ايشان مگر در حالت تحرّف و تحيّز.
2- خطاب عام است در همه کفار و همه مسلمانان و خصوص سبب، مخصص نيست، چنانکه در اصول مقرر شده. «1» 3- وجوب ثبات و حرمت فرار مطلقا نيست، بلکه مقيد است به عدم زيادتى عدوّ به اندازه دو برابر مسلمين، زيرا با زيادتى ثبات جايز است نه واجب.
«1» يعنى اين حکم اختصاص به جنگ بدر ندارد.
جلد 4 صفحه 307
4- هرگاه دشمن زايد بر ضعف (دو برابر) نباشد و هلاکت متحقّق شود؛ ثبات واجب و فرار حرام است، بنابر مذهب حق به جهت عموم کريمه إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا.
5- تحرّف بر قتال براى استعداد است به اينکه اصلاح سلاح خود کند يا طلب طعام و آب نمايد يا مقابل آفتاب باشد که متأذى شود از آن و غيره. و شرط است در فئه که صلاحيت استيجار داشته باشد، خواه قريب باشد يا بعيد، مگر بعد مفرط عرفا.
6- فرار از جهاد از جمله کبائر است به جهت توعيد به جهنم، و توبه آن عود به مرکز و عزم بر قتال است. «1» تتمه واقعه بدر: چون لشگر اسلام با قلت، تقابل يافتند با لشگر کفر با کثرت، أبو جهل گفت: اينها به منزله اکله رأسى هستند، اگر عبيدها را بفرستيم ايشان را دستگير کنند. عتبة بن ربيعه گفت: آيا مدد و کمينشان را نبينى. پس عمير بن وهب را فرستاده طواف عسکر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و مراجعت نموده گفت: کمينى و مددى ندارند، لکن ساکت و حاضر براى قتال، مانند افعى‌ها زبانشان را بيرون آورند، ملجأى سواى سيوفشان نيست. أبو جهل تکذيب نمود او را. حضرت پيغام فرمود که من کاره هستم ابتدا به حرب نمايم، مرا با عرب واگذاريد و بر گرديد. عتبه گفت: ردّ نکرد اين را قومى مگر آنکه هرگز رستگار نشد، پس شتر سرخى سوار بين دو لشگر حرکت، و نهى از قتال مى‌نمود.
پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم او را مشاهده، فرمود: اگر خير نزد کسى باشد نزد صاحب شتر سرخ است، اگر کفار اطاعت او نمايند خير يابند؛ و عتبه خطبه‌اى خواند و گفت: اى معشر قريش، امروز اطاعت من و تمام عمر معصيت من کنيد، بدرستى که حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ابن عم شماست، او را با عرب واگذاريد. أبو جهل مغضبانه گفت: ترسيدى. عتبه گفت: مثل من مى‌ترسد؟ زود است قريش بدانند کدام ما جبون و مفسد قوم هستيم. زره را پوشيده و مقدم شد او و برادرش شيبه و پسرش وليد عرض کردند: يا محمد صلّى
«1» کنز العرفان، جلد اوّل، کتاب الجهاد، صفحه 357.
جلد 4 صفحه 308
اللّه عليه و آله و سلّم بفرست به مبارزت ما همسرهاى ما را، سه نفر انصار رفتند.
عتبه گفت: برگرديد، ما همسرهاى قريش خواستيم.
پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عبيدة بن حرث بن عبد المطلب و عم بزرگوار خود حمزه و على بن ابى طالب عليه السّلام را فرمود: طلب نمائيد حق خود را، عبيده را مقابل عتبه، و حمزه را شيبه، و على عليه السّلام را وليد مقرر نمود. عبيده حمله به عتبه به ضربتى خود او را شکافته و عتبه ضربتى به ساق او زده هر دو افتادند. شيبه حمله بر حمزه، به مضار به يکديگر را مجروح، و امير المؤمنين عليه السّلام حمله به وليد به ضربتى دست راست او را قطع کرد، ملعون با دست چپ، دست بريده را بر خود على عليه السّلام وارد آورد. حضرت فرمايد: گمان کردم آسمان به زمين افتاد از شدت ضربت او. أبو جهل ملعون گفت: عجله مکنيد، بر شما باد به اهل مدينه. ابليس هم به صورت سراقه ظاهر، علمدار لشگر کفار شد: پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دعا فرمود ملائکه به نصرت مؤمنين نازل شدند.
در منهج- مروى است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امير المؤمنين عليه السّلام را فرمود: يا على، قبضه‌اى از خاک وادى به من ده. پس از دادن، حضرت فرمود: اللّهمّ شاهت الوجوه و بر روى کفار پاشيد. مؤمنان نيز جرأت نموده حمله کردند، فيروزى فتح ايشان را نائل، و اغلب صناديد مشرکين به جهنم واصل شدند.