تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ رَمى وَ لِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ «17»
اهل بدر به مقابله فخر مى‌نمودند، آيه شريفه نازل:
فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ: اگر شما افتخار مى‌کنيد به کشتن کفار، پس در حقيقت
جلد 4 صفحه 309
شما نکشتيد دشمنان را به قوت و قدرت خود، وَ لکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ: و لکن خداى تعالى آنها را کشت به اين وجه که شما را نصرت فرمود به امداد ملائکه و تشجيع قلوب شما و القاء رعب در قلوب آنها و تسلط شما بر آنها. وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ: و نيفکندى اى پيغمبر مشت خاک را به طرف ايشان وقتى که افکندى، چه پاشيدن تو به طورى نبود که به چشم تمام کفار رود. وَ لکِنَّ اللَّهَ رَمى:
و لکن خداى تعالى آن را به چشم همه آنها رسانيد تا منهزم شوند.
لطيفه: در آيه شريفه بيان فرمايد بر سبيل مبالغه که: آنچه روز بدر واقع شد از قوّت و قدرت شما نبود، بلکه به تفضل و تأييد و نصرت من بود به امداد ملائکه تا مبالغه را به حدى رساند که فعل را از حضرت رسالت نيز نفى، و به ذات خود نسبت دهد. اين قاعده را در محسنات بديعيه توسع نامند، که فعل را از فاعل نفى و به مسبب اضافه کنند، چنانچه در محاورات عرف مستعمل است که تو قدرت بر اين کار نداشتى، اگر عنايت و مدد نبود.
وَ لِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً: و تا عطا فرمايد مؤمنين را از نصرت يا از جانب خود نعمتى و عطائى نيکو که آن نصرت و غنيمت و مشاهده آيات داله بر صدق نبوت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.
شيخ أبو الفتوح رازى رحمه الله در معنى آيه فرمايد: تا امتحان و ابتلا فرمايد مؤمنان را به آن امتحانى نيکو. محمد بن اسحق گويد: معنى آنکه تا مؤمنان بدانند که خداى تعالى چه نعمت مرحمت نمود به ايشان از فتح و ظفر، و حال آنکه آنها قليل و دشمن کثير، تا شکر گذارى نمايند. إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ:
بتحقيق خداى تعالى شنواست استغاثه و دعاى شما را، دانا و بيناست به احوال، لا جرم دعا را اجابت فرمود.
تنبيه: علامه طبرسى رحمه الله در مجمع فرمايد: نعمت را بلا نيز گويند مانند نقمت، زيرا اصل بلا چيزى است که ظاهر شود به آن امر از شکر و صبر، پس خداوند سبحان امتحان فرمايد بندگان خود را به نعمت، تا شکر ايشان ظاهر شود و ابتلا نمايد به شدائد و محن، تا ظهور يابد صبر بر آن که موجب اجر گردد. «1»
«1» مجمع البيان، جلد 2، صفحه 530.
جلد 4 صفحه 310
تبصره: آيه شريفه دال است بر بطلان جبر و اثبات امر بين الامرين، بدين بيان که: اين مطلب مسلم آمده که در افعال اختياريه، مکلفين مختارند در فعل و ترک، و الّا جعل ثواب و عقاب لغو خواهد بود. پس در اعمال صادره انسانى، دو لحاظ است از جهت آنکه منوط باشد به اقدام و مباشرت شخص نسبت به بنده، و از حيث آنکه قواى فعليه مربوط به حق است منسوب به خدا باشد. بنابراين کريمه: إِذْ رَمَيْتَ، اشاره به اول و: لکِنَّ اللَّهَ رَمى، اشاره به ثانى است؛ اگر چنانچه جبر محض بود، فرمايش: إِذْ رَمَيْتَ معنى نداشت، و چون سلب رمى نمود در حين اسناد به پيغمبر، دال است بر مباشرت بنده در افعال. و چون صدور فعل به تأييد و توفيق و تسبيب حق بود، لذا نسبت به ذات خود فرمود.
تنبيه: بعضى در اين آيه تحقيقى نموده که: بنابر کمال حال مصطفوى و مزيت استغراق نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در مقام فنا نسبت به تمام انبياء و اوليا، حيثيت فعل را از او دفع نمود، هر چند نشانه و واسطه فعل او بود حيث قال إِذْ رَمَيْتَ با آنکه چنين فعل از داود نبى عليه السّلام صدور يافت، آن را نسبت به او داد که وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوتَ و منسوب به ذات خود نفرمود، تا معلوم شود فرق ميان حضرت مصطفى عليه السّلام و ساير انبياء.
وجه اتصال آيه شريفه بما قبل: ابى مسلم گويد: چون خداى تعالى در آيه متقدمه امر فرمود به قتال، در عقب آن بيان نمود که نصرت فتح روز بدر و قهر مشرکين نبود مگر به تأييد و معونت الهى و افاضه‌اى از نعم سبحانى. قول ديگر به سبب قتال و جهاد بعضى گفتند: من فلان را کشتم و فلان کار را نمودم، آيه شريفه نازل شد تا معجب نشوند به اعمال خود، زيرا عجب به عمل، حابط اجر آن خواهد بود.