تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما کانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (33)
«1» در مجمع البيان، نعمان بن حرث فهرى ثبت شده است.
«2» غاية المرام، فصل دوّم، باب 117 و 118، صفحات 367 تا 369- مجمع البيان، جلد پنجم، 352.
جلد 4 صفحه 335
بعد از آن در بيان موجب حال کفار مى‌فرمايد:
وَ ما کانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ: و نيست خداى تعالى که عذاب فرمايد ايشان را اگرچه استعجال مى‌کنند، وَ أَنْتَ فِيهِمْ: و حال آنکه تو در ميان مردم هستى، چه عادت الهى جارى شده که هيچ امتى را مستأصل نگرداند در حالى که پيغمبرشان در ميان امت باشد خصوصا تو، که رحمت عالميان و سبب فيض وجود خلقان هستى، وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ: و نيست خداى تعالى عذاب کننده ايشان، وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ: و حال آنکه ايشان استغفار نمايند، يعنى در ميان آنها مؤمنان مستغفر باشند.
تبصره: آيه شريفه دال است بر آنکه وجود حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امان باشد براى اهل زمين از نزول عذاب، و همچنين مستغفران.
حضرت امام محمد باقر عليه السّلام روايت نمايد که حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: کان فى الارض امانان من عذاب اللّه تعالى و قد رفع احدهما فدونکم الاخر فتمسّکوا به: امّا الامان الّذى رفع فهو رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امّا الامان الباقى فالاستغفار. قال اللّه عزّ و جلّ: و ما کان اللّه ليعذّبهم و انت فيهم و ما کان اللّه معذّبهم و هم يستغفرون». (قال السّيّد الرّضىّ و هذا من محاسن الاستخراج و لطائف الاستنباط) «1» يعنى: بود در زمين دو امان از عذاب و عقاب خداى جهان. پس برداشته شد يکى از آن دو، نزد شما است ديگرى؛ پس تمسّک نمائيد به آن امّا امانى که رفع شده، او پيغمبر خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بود؛ و اما امان باقيمانده، پس استغفار و طلب آمرزش گناهان است. خداى عز و جل در حق پيغمبر رحمت فرمود: وَ ما کانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ. و در باب استغفار فرموده: وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ. و شبهه‌اى نيست که استغفار مانع از تراکم ذنوب و ثبات، بلکه موجب محو و زوال آنست، پس باعث غضب الهى نگرديده، وسيله عفو و غفران سبحانى شود.
در تفسير على بن ابراهيم قمى- وقتى حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله
«1» نهج البلاغه، حکمت 88.
جلد 4 صفحه 336
و سلّم قريش را فرمود اگر اجابت و تصديق من نمائيد حق تعالى ملوک عرب و عجم را ذليل شما گرداند، ابو جهل گفت: اللَّهُمَّ إِنْ کانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ .... بعد خائف شده گفت: غفرانک اللّهمّ.
پس حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود: وَ ما کانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ ... «1»