تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (61)
وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ: و اگر ميل نمايند کافران و مشرکان به صلح و استسلام، فَاجْنَحْ لَها: پس تو هم ميل نما به مصالحه، وَ تَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ: و توکل کن بر خدا، يعنى مترس از آنکه به مکر و حيله طرح افکنده باشند، چه خداى تعالى عاصم و حافظ شماست از مکر و خدعه آنان که به شما صدمه‌اى رسد. إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ: بدرستى که حق تعالى شنوا است اقوال ايشان را، دانا است به نيات آنها به دروغ و راست، پس اگر در مقام مکر و خدعه باشند، تو را نگاه دارد و و بال مکر بديشان رساند.
.
«1» همان مدرک
جلد 4 صفحه 369
بدانکه قوله: فَاجْنَحْ اگرچه بر طريق اطلاق است، لکن مخصّص باشد به مصلحت پيغمبر يا امام، چه اگر مصلحت در خلاف صلح باشد صلح نکند، و دليل بر اين اجماع اهل البيت عليهم السلام است. نزد حسن و قتاده اين آيه منسوخ است بقوله: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ «1» و نزد غير اينها منسوخ نيست، زيرا آيه شريفه در مهادنه اهل کتاب است و آيه ديگر در باره عبده اوثان. شيخ طبرسى رحمه اللّه فرمايد: قول صحيح همين است، زيرا قوله: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِينَ و آيه ديگر هر دو در سنه «9» هجرى نازل شد، و حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از آن با اهل نجران مصالحه فرمود. پس بينهما تنافى نباشد.
و صاحب کنز العرفان فرموده: حق آنست که اين آيه منسوخ نيست به جهت تعلق صلح به رأى امام و به حسب مصالح متجدده؛ و اينکه حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از اين آيه صلح فرمود با اهل نجران به دو هزار حله که هزار تا در ماه صفر، و هزار تا در ماه رجب بدهند، شاهد اين است. و صلح که آن را هدنه گويند، جايز است شرعا، زيرا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مصالحه فرمود با اهل مکه در سال حديبيه، و کأنّه آيه مذکوره اشاره به اين است.
و صلح مشروط است بر عامه مصلحت اهل اسلام، و گاهى واجب شود به سبب قلّت مسلمانان، يا رجاى اسلام جماعتى از کفار در وقت ترک مقاتله ايشان، يا به جهت حصول استطاعت، و اگر حاجت و مصلحت ضرورى نباشد، جايز نيست. و با حصول يکى از امور مذکوره، اقلّ زمان صلح چهار ماه است، لقوله:
فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ «2» و در طرف کثرت، زياده بر يک سال جايز نيست، و واجب باشد وفا به شروط صحيحه. «3»