تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيکُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (66)
جلد 4 صفحه 373
در منهج- بعد از نزول اين آيه، مؤمنان از مقاتله يکى با ده نفر انديشناک شدند، و آن حال بر ايشان گران آمد، حق تعالى آن را منسوخ فرمود بقوله:
الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْکُمْ: اکنون که اين حکم بر شما گران آمد، تخفيف و سبک گردانيد خداى تعالى از شما، وَ عَلِمَ أَنَّ فِيکُمْ ضَعْفاً: و دانست بدرستى که در شما ضعف و سستى است.
در مجمع فرمايد: مراد ضعف بصيرت است نه ضعف بدن، زيرا آنانکه در ابتداى اسلام ايمان آوردند همه ايشان اقويا نبودند بلکه بعضى قوى و بعضى ضعيف، لکن در بصيرت و يقين اقويا بودند و چون مسلمانان بسيار شدند، ضعيف اليقين و ضعيف البصيره با آنها مخلوط شدند، اين آيه نازل شد.
صاحب کنز العرفان فرموده: مراد ضعف بدن است نه ضعف بصيرت و اعتقاد، زيرا: اولا متبادر به ذهن است، پس ضعف در آن بر حقيقت خود باشد.
و ثانيا: قرين تخفيف دال است بر آن. و ثالثا ضعف بدن مناسب تخفيف است و نسخ، به خلاف ضعف در بصيرت و آيه: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ از باب نسخ است و سبب آن بود که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم حمزه را با سى سوار به محاربه کفار فرستاد، و لشگر أبو جهل سيصد سوار بودند، و لذا مشقت شديده به آنها رسيده بود حق تعالى آن را تخفيف، و امر فرمود به مقاتله و مقاومت يکى با دو. «1» فَإِنْ يَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ: پس اگر باشند از شما صد نفر صبر کننده بر مقاتله اعداء، يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ: غالب شوند بر دويست نفر. اين شرط ايضا به
«1» کنز العرفان، جزء اوّل، صفحه 358.
جلد 4 صفحه 374
معنى امر است، يعنى بايد از شما يکى در مقابل دو نفر صبر کند. وَ إِنْ يَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ: و بايد باشند از شما هزار نفر، يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ: غالب شوند بر دو هزار نفر اعداء، بِإِذْنِ اللَّهِ: به امر الهى و نصرت سبحانى، وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ: و خداى تعالى با صابران است به اعانت و مدد کارى، پس هر صبر کننده ظفر يابد که: الصّبر مطيّة الظّفر؛ من صبر ظفر: در اثر صبر نوبت ظفر آيد.
در انوار گفته: حکم آيه اولى وقتى بود که مسلمانان قليل بودند، چون بسيار شدند به حکم آيه ثانيه تخفيف ايشان فرمود. و تکرير معنى واحد به ذکر اعداد مناسبه به جهت دلالت است بر آنکه حکم قليل و کثير يکى است.
در مجمع فرمايد: حکمت در اينکه حق تعالى نفرموده قوىّ البصيرة با ده تن مقاومت، و ضعيف البصيرة با دو تن مقابله کند، آنست که آنها با يکديگر مختلط و تميزى نداشتند. اگر نص مى‌فرمود که ضعيف البصيره کيست، موجب ايحاش و انکسار ايشان مى‌شد.
و گويند: آيه ثانيه بعد از آيه اولى نازل شد به مدت متراخى، اگرچه در قرآن متصل يکديگر واقع شده. و اين آيه ناسخ آيه اوليه است و معتبر در ناسخ و منسوخ به نزول است نه به تلاوت.
فايده: در کنز العرفان فرمايد: در اينجا چند فايده است:
اول- آنکه چون مطلوب کفار، ضد مطلوب حق تعالى بود، لذا با وجود کثرت عدد مغلوب شدند و هرکه با خداى در مقام مغالبه برآيد، هر آينه او را مغلوب فرمايد. و چون مقصود مؤمنان، مطلوب حضرت سبحان بود، ناصر و معين ايشان، و هرکه را حق تعالى ناصر باشد، بلاشک غالب شود و هرگز مخذول نگردد، و لهذا به استقراء معلوم شده که ياغى هميشه مصروع و مخذول مى‌باشد و بدين جهت فرمود: بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ اى: لا يفقهون انّهم مغالبون اللّه و مغالب اللّه مغلوب است. و وجه ديگر آنکه: ايشان منکر آخرت و حيات را همين حيات دنيا مى‌دانستند، پس مضايقه مى‌کردند به آن و در محاربه بد دل مى‌شدند، لکن هر که معتقد آخرت و مثوبات عظمى و سعادت کبرى باشد، به حيات دنيوى مغرور نگردد و با دشمنان خدا مقاتله نمايد.
جلد 4 صفحه 375
دوم- تکرار عدد در ناسخ و منسوخ براى آنست که حال متفاوت باشد در مقاومت، چه بسيار عشره که به مائه نتواند مقاومت نمايد، و مائه با الف بتواند.
و ايضا صد با دويست نفر طاقت مقابله ندارد، و هزار با دو هزار بتواند، پس تکرار دال است بر وقوع غلبه مؤمنين با وجود کثرت و قلت ايشان. و به عبارت اخرى دلالت دارد بر غلبه مؤمنان اگرچه کفار اضعاف مضاعف باشند.
سيم- وجوب ثبات با دو مثل.
چهارم- اگر کفار زياده از ضعف (دو برابر) باشند، ثبات مستحب است. «1» شأن نزول: ابن مسعود روايت نموده که: روز «بدر» هفتاد نفر اسير شدند، از جمله عباس بن عبد المطلب و عقيل بن ابى طالب بود. حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با اکابر صحابه مشورت فرمود: غرض حضرت آنکه اخلاص اصحاب به حضرت رب الارباب و قطع طمع آنها از دنياى سريع الزوال معلوم نمايد. ابا بکر گفت: اکابر و اصاغر اين قوم اقارب و عشاير تو، و هر يک بقدر طاقت استطاعت فدائى ندارند بدهند، تا روزى هدايت شوند و حالا آن فدا مدد اصحاب شود. عمر گفت: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اينها ائمه کفره‌اند، بر آن رحم مکن، بفرما تا همه را گردن زنيم. سعد بن معاذ گفت: اشاره فرما تا همه را در حفيره‌اى جمع، و هيزم ريخته آتش زنيم.
حضرت فرمود: بعضى دلها نرم تا از شير نرم‌تر، و برخى سخت تا از سنگ سخت‌تر باشد. بعد به اسيران فرمود: شما مخيّريد بين سه چيز: اسلام و فديه و قتل. عبد الله رواحه يا مسعود گويد من گفتم: «الّا سهيل بن بيضاء» که من از او کلمه اسلام شنيدم. پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم جواب نفرمود، و من بسيار ترسيدم و گمان بردم که سنگ از آسمان بر سر من خواهد باريد به جهت مداخله من در فرمايش حضرت رسول و خائف بودم تا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود الا سهيل بن بيضا. «2»
«1» همان مدرک، صفحه 359.
«2» تفسير الدّرّ المنثور، جلد 3، صفحه 1 و 2.
جلد 4 صفحه 376