تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما کانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَکُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَ اللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ (67)
چون اصحاب اخذ فديه نمودند از اسيران، روز ديگر خدمت پيغمبر مشرف، آن سرور را دلتنگ ديدم، سبب را پرسيدم، فرمود: اصحاب اغراض دنيويه و اموال فانيه اصحاب عذاب به ايشان نزديک شده بود به مسافت اين درخت، و در قرب ما درختى بود؛ پس حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود:
ما کانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَکُونَ لَهُ أَسْرى: شايسته و سزاوار نباشد مر هيچ پيغمبرى را اينکه بوده باشد او را اسيران که از ايشان فدا گيرند، حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ: تا آنکه بکشد ايشان را در زمين، چه اين صورت سبب قلت و ذلت کفار و موجب عزت اسلام و ظهور شوکت ابرار است. چون هواى اصحاب الّا نادرا رغبت به مال دنيا بود، لذا متفق شده در اخذ فديه از اسراء و رها نمودن آنها، لکن مصلحت و حکمت الهى در کشتن آنان بود، لذا خطاب عتاب آميز نازل شد به ايشان، گرچه خطاب به رسول است، اما مراد اصحابند، زيرا وجود مقدس نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم منزه از اين است که مايل دنيا گردد، و اين خطاب از باب «ايّاک اعنى و اسمعى يا جارة» باشد و عادت سلاطين نيز بر اين جارى شده که خطاب و عتاب به رسول خود نمايد نه رعيت، و حال آنکه مقصود اعلام رعيت باشد.
خلاصه: اصحاب را عتاب فرمايد که: تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا: مى‌خواهيد شما فديه و مال دنيا را که عرضى سريع الزوال است؛ مال و متاع دنيا را «عرض» تعبير فرمود، براى آنکه چنانچه عرض بقائى بذاته ندارد، همچنين مال دنيا دوام و ثباتى نخواهد داشت؛ با اين حال شما طالبيد، وَ اللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ:
و خداى تعالى مى‌خواهد براى شما ثواب آخرت را که بهشت و نعمت ابدى
جلد 4 صفحه 377
است. يا سبب نيل آخرت را که اعزاز دين، و قمع اعداء باشد، وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ: و خداى تعالى غالب است دوستان را بر دشمنان. دانا است به مصلحت بندگان، و لايق به حال هر يک از ايشان از اثخان و منع از فداء در وقت غلبه بر مؤمنان.
تبصره: آيه شريفه دليل است بر بطلان مذهب مجبره که قائلند به اينکه مراد بنده، مراد خداى تعالى است. و آيه شريفه تفکيک فرموده ميان اين دو و اراده بنده را از اراده خود منفصل ساخته به اينکه مراد شما دنيا و مال مى‌باشد، لکن اراده ازليه الهيه نسبت به شما ثواب و درجات آخرت است، و اگر مراد بندگان، مراد حق تعالى بود، هر آينه اين تفصيل صحيح نبود.