تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ما کانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَکُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَ اللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ (67) لَوْ لا کِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّکُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (68) فَکُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (69)
ترجمه
نشايد از براى پيغمبرى که باشد براى او اسيران تا آنکه غلبه کند به کشتار در زمين ميخواهيد شما متاع دنيا را و خدا ميخواهد آخرت را و خدا غالب درست کردار است
اگر نبود نوشته از خدا پيشى گرفته هر آينه ميرسيد شما را در آنچه گرفتيد عذابى بزرگ
پس بخوريد از آنچه غنيمت برديد حلال پاکيزه و بترسيد از خدا
جلد 2 صفحه 549
همانا خدا آمرزنده مهربان است.
تفسير
در ضمن وقايع جنگ بدر و احد ذکر شد که مسلمانان از کفار در بدر هفتاد نفر کشته بودند و هفتاد نفر اسير نموده بودند و پيغمبر (ص) اراده داشت که اين اسيران را بکشد و اصحاب تقاضا نمودند که از آنها فديه گرفته شود و آزاد شوند و حضرت قبول فرمود بشرط آنکه در سال بعد بهمين عدد مسلمانان در جنگ با کفار کشته شوند و شکايت ننمايند و آنها راضى شدند بگرفتن فديه و گفتند فعلا مستغنى ميشويم و بعدا شهيد مانعى ندارد و قمى ره فرموده در آن وقت اين آيات نازل شد که مفاد آنها آنستکه روا نباشد از براى پيغمبرى آنکه اسيرانى داشته باشد که فديه بگيرد از آنها تا وقتى که کشتار زيادى نمايد از کفار و قاهر و غالب و مسلّط شود در زمين چون اگر فديه دادند و رها شدند ممکن است ثانيا اجتماع نمايند و تهيّه لشگر کنند و بر اهل حق که تازه بروز و جلوه نموده‌اند و کاملا قوى نشدند چشم زخمى وارد نمايند چنانچه نمودند در جنگ احد که سال بعد واقع شد شما بطمع مال دنيا فديه را اختيار نموديد و بنقد دلخوش شديد ولى خداوند عزت و شوکت و خوشى مئالى شما را طالب و خواهان است چون او عزيز و حکيم است و اراده‌اش منتج عزت و موافق با حکمت و مصلحت است و اگر نبود حکم الهى که سبقت گرفته است ثبت آن در لوح محفوظ باباحه اموال کفّار براى مسلمانان ميرسيد در پاداش آنچه را اخذ نموديد از کفار بعنوان فديه قبل از اباحه عذاب بزرگى چون گفته‌اند آيه دالّه بر ترخيص در اخذ فديه که امّامنّا بعد و امّا فداء باشد بعد از جنگ بدر نازل شده است و بنظر حقير اگر قبلا جائز نبود پيغمبر (ص) بخواهش اصحاب عمل نميفرمود و بنابر اين شايد مراد آن باشد که اگر مقدّر نشده بود در علم الهى و ثبت نشده بود در لوح محفوظ نصرت اسلام و ظفر پيغمبر اکرم بر کفّار ميرسيد بشما از طرف آنها براى اين اخذ صدمات بسيارى که ممکن بود شيرازه اسلام بسبب آن گسيخته شود ولى خداوند بر حسب وعده خود شما را حفظ فرمود و بالاخره نصرت و ظفر داد بر اعداء و اشکال نشود که اگر صلاح نبود پيغمبر (ص) اقدام نميفرمود زيرا که ردّ ملتمس آنها هم صلاح نبود و در مجمع و منهج احتمالات و اقوال ديگرى هم براى اين آيه ذکر فرموده‌اند که بنظر حقير هيچيک خالى از خلل نيست و در نتيجه حکم بحليّت کليّه
جلد 2 صفحه 550
غنائم اعمّ از فديه و غيرها شده است اگر چه در صافى اختصاص بفديه داده است و امر بتقوى براى اشاره بعدم تعدّى در اخذ غنيمت است و خداوند آمرزنده و مهربان است بر بندگان خطاى آنها را مى‌پوشد و کمک و نصرت خود را از آنان دريغ نميفرمايد اگر چه قصور و تقصير از آنها شده باشد.