تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُکَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (64) يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ (65) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيکُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (66)
ترجمه
اى پيغمبر کافى است تو را خدا و کسيکه متابعت نمود تو را از اهل ايمان
اى پيغمبر تحريص کن اهل ايمان را بر کارزار اگر بوده باشد از شما بيست تن صبر کنندگان غلبه ميکنند بر دويست نفر و اگر باشد از شما يکصد تن غلبه مينمايند بر يکهزار نفر از آنانکه کافر شدند براى آنکه آنها گروهى هستند که نمى‌فهمند
اکنون تخفيف داد خدا به شما و دانست که در شما ضعفى است پس اگر باشد از شما صد تن صبر کننده غلبه مينمايند بر دويست نفر و اگر باشند از شما هزار تن غالب ميشوند بر دو هزار نفر باذن خدا و خدا با صبر کنندگان است.
تفسير
گفته شده است آيه اول نازل شده است در بيابان قبل از شروع بجنگ بدر و در منهج از تفسير اهل بيت عليهم السلام نقل شده که مراد باين آيه امير المؤمنين (ع) و اتباع او هستند و شواهدى براى اين معنى ذکر فرموده است و آيه دوم منسوخ است و گفته شده است اختصاص باصحاب بدر داشته که عدّه مسلمانان کم بودند و چون زياد شدند حکم بر آنها تخفيف داده شده و آيه سوم ناسخ آن است و بعد از مدتى نازل شده و در قرآن مقارن درج شده چون ترتيب نزول غير از ترتيب ثبت و درج است و از اينجا معلوم ميشود که از هر دو آيه حکم تکليفى بوجوب مقاومت يک تن در مقابل ده تن اوّلا و مقابل دو تن ثانيا استفاده نموده‌اند و الا اگر صرف وعده ظفر برده مقابل يا دو مقابل
جلد 2 صفحه 548
از کفار در صورت ثبات قدم باشد ناسخيت و منسوخيت معنى ندارد و مؤيد اين استفاده است لفظ تخفيف در آيه سوم که مناسب با حکم تکليفى است و اخباريکه دلالت بر ناسخيت آن آيه دارد و اينکه حکم بوجوب مقاومت يکنفر در مقابل دو نفر فرموده‌اند و فرار در اينحال را معصيت شمرده‌اند نيز شاهد بر مدعى است و علت غلبه جهل کفار به مبدء و معاد و علم مسلمانان است که اميدوار باجر آخرتند و مؤيد بتأييد الهى و از شهادت نميترسند بعکس کفار که فقط بهواى نفس جنگ ميکنند و از فهم اين معانى و کمک غيبى محرومند و تکن در دو جا به مراعات لفظ مائه و ضعف بضم ضاد نيز قرائت شده است و ذکر عدد در دو آيه از باب تمثيل و اشاره بتسويه حکم در صورت قلّت عدد و کثرت آنست و ضعف را در مجمع بضعف بصيرت و عزيمت تفسير فرموده و استدلال نموده بعدم مزيّت مسلمانان صدر اسلام در قوّت بدنى و مزيّت آنها در قوت دينى و در منهج بضعف بدنى تفسير فرموده و استدلال نموده به تبادر لفظى و مناسبت تخفيف با ضعف بدنى و بنظر حقير مسلمانان قبل از آيه ناسخه با بعد از آن بهيچ وجه امتيازى نداشتند و علم خداوند بحال آنها يکسان بوده و هست و خواهد بود نهايت آنکه چون عدّه آنها کم بود بيشتر حاجت به مقاومت داشتند و چون زياد شدند حاجت آنها کم شد و خداوند امر را بر آنها تسهيل فرمود پس مراد بضعف کمى استطاعت و وسع و تمکن عادى است که بوده و هست و علت تخفيف حکم است که در آيه اشاره بآن شده است و در اينکه حکم مخصوص بجماعت است يا شامل افراد هم ميشود يا مخصوص بظن غلبه است يا با احتمال ظفر هم ثابت است يا اختصاص بتساوى قواء طرفين دارد يا ندارد و امثال اين جهات بايد بکتب فقهيّه مراجعه شود.