تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الَّذِينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْکُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلى قَوْمٍ بَيْنَکُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (72)
جلد 4 صفحه 381
تفسير نيشابورى- حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در مکه معظمه مبعوث به رسالت، و مردم را دعوت به دين حق فرمود تا مدت ده سال.
پس از آن از مکه معظمه به مدينه طيبه هجرت نمود. کسانى که موافقت کردند آن حضرت را در هجرت، آنها مهاجرين اوّلين هستند و بعضى متابعت حضرت نکردند. و برخى بعد از هجرت آن سرور مهاجرت کردند، پس حق تعالى در خاتمه اين سوره احکام اين اصناف و ايجاب موالات مؤمنان و قطع مصاحبت کافران را مى‌فرمايد:
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا: بدرستى که آنانکه ايمان آوردند، وَ هاجَرُوا: و هجرت کردند به دوستى خدا و رسول او از وطنهاى خود، وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ:
و جهاد نمودند به مالهاى خود که در سلاح و نفقه محتاجان خود صرف کردند، وَ أَنْفُسِهِمْ: و مجاهده کردند به نفسهاى خويش که مباشر قتال و محاربه شدند، فِي سَبِيلِ اللَّهِ: در راه رضاى الهى يعنى در طاعت او و اعزاز دين نو و اعلاى کلمه او. اينان قوم مهاجران هستند، وَ الَّذِينَ آوَوْا: و آن کسانى که مکان و جا دادند مهاجران را، وَ نَصَرُوا: و نصرت کردند حضرت ختمى مرتبت را، مراد گروه انصارند، أُولئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ: آن گروه بعضى از ايشان دوستان بعضى ديگرند.
ابن عباس و قتاده و سدى و مجاهد برآنند که مراد تولى در ميراث است، چون مبدأ کار بر آن حکم بود که مهاجر و انصار به سبب هجرت و نصرت از هم ميراث مى‌بردند نه اقارب، بعد از آن به آيه أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ، منسوخ شد. و از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که ميان دو نفر که مواخات بودى ميراث از هم گرفتى. و يا مراد اولويت است به نصرت و مظاهرت.
وَ الَّذِينَ آمَنُوا: و آنان که ايمان آوردند، وَ لَمْ يُهاجِرُوا: و مهاجرت نکردند، ما لَکُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ: نيست مر شما را از تولى ايشان در
جلد 4 صفحه 382
ميراث هيچ چيز، حَتَّى يُهاجِرُوا: تا وقتى که هجرت کنند، وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِي الدِّينِ: و اگر طلب نصرت کنند مؤمنان غير مهاجر از شما در دين، يعنى اگر در ميان ايشان و کفار مقاتله واقع و از شما يارى طلبند، فَعَلَيْکُمُ النَّصْرُ: پس بر شما واجب است يارى ايشان، إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَکُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ: مگر بر گروهى از کفار که ميان شما و آنها عهد و پيمانى باشد که نقض عهود و معاهده منمائيد، وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ: و خداى تعالى از آنچه مى‌کنيد از وفاى به عهد و نقض آن بيناست.