اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا بِأَموالِهِم وَ أَنفُسِهِم فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ الَّذِين‌َ آوَوا وَ نَصَرُوا أُولئِک‌َ بَعضُهُم أَولِياءُ بَعض‌ٍ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ لَم يُهاجِرُوا ما لَکُم مِن وَلايَتِهِم مِن شَي‌ءٍ حَتّي يُهاجِرُوا وَ إِن‌ِ استَنصَرُوکُم فِي الدِّين‌ِ فَعَلَيکُم‌ُ النَّصرُ إِلاّ عَلي قَوم‌ٍ بَينَکُم وَ بَينَهُم مِيثاق‌ٌ وَ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ بَصِيرٌ (72)
محققا کساني که ايمان آوردند و از منازل خود چشم پوشيدند و هجرت کردند بمدينه و جهاد کردند با کفار باموال خود و بنفوس خود در راه الهي و کساني که جاي دادند مهاجرين را در منازل خود و نصرت کردند يعني مهاجرين و انصار اينها هر يک اولياء ديگر هستند و اما کساني که ايمان آوردند لکن هجرت بمدينه نکردند اينها داراي ولايت با مهاجرين و انصار نيستند تا زماني که هجرت کنند بمدينه و ملحق شوند بمهاجرين و انصار ولي اگر از شما طلب نصرت کردند که آنها را از دست کفار نجات دهيد آنها را ياري کنيد مگر آن کفاري که با شما عهد و ميثاق بسته‌اند که با شما جنگ نکنند و کمک بمشرکين و ساير کفار ننمايند و خداوند بآنچه که شما عمل ميکنيد بينا است.
إِن‌َّ الَّذِين‌َ آمَنُوا اشاره بکسانيست که در مکه ايمان آوردند چه در زمان بودن حضرت در مکه و چه بعد از هجرت آن حضرت يا در مراکز ديگر سکونت داشتند غير از مدينه و بشرف اسلام مشرف شدند وَ هاجَرُوا منازل و اوطان خود را رها کردند و هجرت بمدينه نمودند و خدمت حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مشرف شدند وَ جاهَدُوا بِأَموالِهِم وَ أَنفُسِهِم بذل مال و جان کردند در امر جهاد يعني حاضر شدند براي جهاد با کفار و مشرکين و صرف مال خود براي مجاهدين فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ قربة الي اللّه براي اعلاء کلمه اسلام و تعظيم شعائر اسلامي و نصرت دين مقدس اسلام نه از جهت عداوت شخصيه و منافع دنيويه.
وَ الَّذِين‌َ آوَوا اشاره بمؤمنين اهل مدينه است که مهاجرين را جاي دادند
جلد 8 - صفحه 163
و براي آنها منازل و مساکن تدارک کردند وَ نَصَرُوا و آنها را ياري کردند که مسمّي شدند بانصار، اينکه دو دسته مهاجرين و انصار که جمله اولئک اشاره بهر دو طائفه مهاجر و انصار است بَعضُهُم أَولِياءُ بَعض‌ٍ مهاجرين اولياء انصار، انصار اولياء مهاجرين. و اولياء جمع ولي‌ّ از ماده ولايت است و ولايت اگر بکسر واو باشد بمعني امارت و سلطنت و اولي الامري و وجوب اطاعت است چنانچه در آيه شريفه أَولي بِالمُؤمِنِين‌َ مِن أَنفُسِهِم احزاب آيه 6، و آيه إِنَّما وَلِيُّکُم‌ُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُه‌ُ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا الايه مائده آيه 6، از اينکه ماده است، و اگر بفتح واو باشد بمعني نصرت و وداد و محبت و اتحاد و يگانگي است و اخوت و مساوات و مواسات است چنانچه در اينکه آيه است بقرينه ذيل آيه، و از اينکه جمله استفاده ميشود که بين مهاجرين و انصار يک نوع تفاضلي بر يکديگر داشتند و اينکه منشأ اختلافي شده بود، خداوند ميفرمايد هر دو طائفه يکي هستند امتيازي بين آنها نيست همه برادر و برابر هستند إِنَّمَا المُؤمِنُون‌َ إِخوَةٌ حجرات آيه 10، و اينکه بعضي حمل بر ميراث کردند و بر طبق آن حديثي از حضرت باقر عليه السّلام روايت کردند و گفتند اينکه آيه نسخ شده بآيه أُولُوا الأَرحام‌ِ بَعضُهُم أَولي بِبَعض‌ٍ احزاب آيه 6 بنظر تمام نميآيد و حديث سند ندارد فقط در مجمع البيان تعبير به روي کرده بلکه خلاف ظاهر آيه است و التزام بنسخ هم محتاج بدليل قطعي است.
وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ لَم يُهاجِرُوا کساني که در مکه و ساير اماکن بشرف اسلام مشرف شدند لکن هجرت بمدينه نکردند و ظاهرا با فرض تمکن از هجرت مسامحه و امتناع از آن کردند ما لَکُم مِن وَلايَتِهِم مِن شَي‌ءٍ آن ولايتي که بين مهاجرين و انصار مقرر فرموده در حق آنها مراعات نشده که اگر با کسي عداوتي يا مخالفتي پيدا شد واجب نيست بر مهاجرين و انصار که از مدينه حرکت کنند بروند مکه و آنها را کمک کنند زيرا بر آنها لازم است چنانچه گرفتار دشمن شوند هجرت
جلد 8 - صفحه 164
کنند و خود را بمسلمين برسانند.
حَتّي يُهاجِرُوا بلي اگر طلب نصرت آنها راجع بامر دين باشد بايد آنها را نصرت کرد وَ إِن‌ِ استَنصَرُوکُم فِي الدِّين‌ِ فَعَلَيکُم‌ُ النَّصرُ زيرا حفظ دين اهم‌ّ واجبات است مگر کفاري که با پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم عهد و ميثاق بسته‌اند که نبايد با آنها خلاف قرارداد رفتار کرد.
تنبيه- اگر اينکه کفار که بين آنها ميثاق بسته شده آنها در مقام اذيت مسلمين غير مهاجرين برآمدند چون آنها عهد را شکسته‌اند مانعي ندارد ياري کردن مسلمين و اگر مسلمين بآنها حمله کردند چون خلاف عهد و ميثاق است بايد مسلمين را منع کرد از حمله بآنها لذا ميفرمايد (إِلي قَوم‌ٍ بَينَکُم وَ بَينَهُم مِيثاق‌ٌ) ميثاق قراردادي است که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم با طائفه کفار معاهده ميکرد که آن حضرت متعرض آنها نشود آنها هم در مقام اذيت بمسلمين نباشند و اعانت با ساير کفار و مشرکين نکنند که با مسلمين محاربه دارند و شرائط ديگر که در عهد نامه قرار ميدهند وَ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ از اطاعت و مخالفت آنچه که عمل ميکنيد چه پنهاني و چه آشکارا بصير و دانا و مطلع است بر او امري پنهان نيست.