اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ الَّذِين‌َ آوَوا وَ نَصَرُوا أُولئِک‌َ هُم‌ُ المُؤمِنُون‌َ حَقًّا لَهُم مَغفِرَةٌ وَ رِزق‌ٌ کَرِيم‌ٌ (74) وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا مِن بَعدُ وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا مَعَکُم فَأُولئِک‌َ مِنکُم وَ أُولُوا الأَرحام‌ِ بَعضُهُم أَولي بِبَعض‌ٍ فِي کِتاب‌ِ اللّه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ (75)
و کساني که ايمان آوردند و هجرت کردند و جهاد في سبيل اللّه نمودند و کساني که آنها را مأوي و منزل دادند و آنها را نصرت نمودند اينها مؤمن حقيقي هستند از براي آنها مغفرت الهي و روزي با احترام و عزت است و کساني که بعدا هجرت نمودند و با شما مهاجر و انصار شرکت در جهاد کردند آنها هم از شما هستند مشمول مغفرت و رزق کريم هستند و خويشاوندان بعضي اولي و سزاوارتر
جلد 8 - صفحه 166
از بعضي ديگرند در کتاب خدا، محققا خداوند بهر چيزي دانا است.
اينکه آيه شريفه راجع باينست که توهّم نکنند مؤمنين که اينکه هايي که بعد از قضيه بدر کبري ايمان آوردند و هجرت کردند مشمول آيه قبل هستند که فرمود وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ لَم يُهاجِرُوا ما لَکُم مِن وَلايَتِهِم مِن شَي‌ءٍ حَتّي يُهاجِرُوا زيرا قبلا هجرت نکردند لکن مفهوم حتي يهاجروا دلالت دارد بر اينکه اگر هجرت کردند داراي اينکه ولايت هستند و خصوصيت قبل و بعد در اينکه جهت مدخليت ندارد و لو در جهت فضيلت امتياز دارند چنانچه ميفرمايد لا يَستَوِي مِنکُم مَن أَنفَق‌َ مِن قَبل‌ِ الفَتح‌ِ وَ قاتَل‌َ أُولئِک‌َ أَعظَم‌ُ دَرَجَةً مِن‌َ الَّذِين‌َ أَنفَقُوا مِن بَعدُ وَ قاتَلُوا وَ کُلًّا وَعَدَ اللّه‌ُ الحُسني حديد آيه 10، و لکن اينکه امتياز قبل فتح مکه نسبت ببعد الفتح است لذا خداوند اولا بيان فضيلت قبل از بدر کبري را ميفرمايد سپس دسته دوم را ملحق باول ميکند لذا ميفرمايد:
وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ الَّذِين‌َ آوَوا وَ نَصَرُوا که مهاجرين و انصار هستند و تفسيرش گذشت و آنها کساني هستند که قبلا هجرت کرده بودند که هنوز دستور جهاد نيامده بود و چون قضيه بدر کبري پيش آمد در رکاب آن حضرت جهاد نمودند أُولئِک‌َ هُم‌ُ المُؤمِنُون‌َ حَقًّا البته منافقين که ظاهر مسلمان و باطن کافر بودند از اينکه جمله خارج هستند و در حق آنها بايد گفت اولئک ليسوا بالمؤمنين حقا.
لَهُم مَغفِرَةٌ از گناهان قبل از تشرف باسلام و خطاهاي بعد از تشرف که ببرکت جهاد از آنها بخشيده شده وَ رِزق‌ٌ کَرِيم‌ٌ که نعم بهشتي باشد که بدون زحمت و آلودگي ببليات با کمال عزت و احترام خداوند بر آنها ارزاني داشته در آخرت وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا مِن بَعدُ بعد از جنگ بدر و فتح مسلمين ايمان آوردند وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا مَعَکُم در جنگ خندق و احزاب و ساير سريّه‌هاي حضرت
جلد 8 - صفحه 167
رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فَأُولئِک‌َ مِنکُم همان نحوي که خداوند با شما معامله فرموده از مغفرت و رزق کريم و مشمول بَعضُهُم أَولي بِبَعض‌ٍ هستند.
وَ أُولُوا الأَرحام‌ِ بَعضُهُم أَولي بِبَعض‌ٍ فِي کِتاب‌ِ اللّه‌ِ اينکه جمله را مفسرين گفتند راجع بميراث است و طبقات ارث و بر طبق آن هم اخبار قائم است لکن ظاهر آيه مطلق است و ارث يکي از مصاديق است و اخبار را هم مکرر گفتيم که در باب تفسير وارد شده بيان مصداق است.
و اينکه جمله راجع بآيه قبل است که فرمود در حق مهاجرين و انصار بَعضُهُم أَولي بِبَعض‌ٍ ميخواهد بفرمايد اگر اولوا الارحام نباشند و اما اگر اولوا الارحام هستند بشرائط مقرره که اولين آنها ايمان است آنها اولي هستند در صله رحم و احسان بآنها و ياري آنها و تجهيزات آنها و ارث و غير اينها از امور.
إِن‌َّ اللّه‌َ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ علم اشرف صفات ربوبي است و در تفسيرش بين حکماء و متکلمين از حيث کيفيت و کميت اختلافات زيادي است حتي اينکه گفتند بيست و دو قول درباره علم گفته شده:
بعضي گفتند انکشاف الاشياء عند اللّه، بعضي صور مرتسمه در ذهن، اشاعره صفة عارضه بر نفس، بعضي قديم، بعضي حادث ميدانند، سبزواري ميگويد:
(و قيل لا علم له بذاته || و قيل لا يعلم معلوماته)
تا آخر اشعارش، بعضي گفتند چون جزئيات داثر و زائل است و علم تابع معلوم است علم بجزئيات ندارد و غير اينها از مزخرفات و کفريات.
و تحقيق که مستفاد از فرمايشات ائمه اطهار عليهم السلام و محققين از علماء شيعه است اينست که مسلّما علم امر وجودي است مقابل جهل که امر عدمي است عدم العلم است، و همچنين ساير صفات ذاتيه قدرت مقابل عجز که عدم قدرت است و هکذا، و چون ذات اقدس صرف الوجود است و غير متناهي اعلا مراتب وجود
جلد 8 - صفحه 168
داراي جميع مراتب وجود است، وجود علمي، قدرتي و نحو اينها پس بوحدته و بساطته داراي جميع مراتب است.
و از همين بيان معلوم ميشود که علم و قدرت و حيات غير متناهي است زيرا اگر متناهي باشد فاقد مرتبه اعلا ميشود و محدود ميگردد، و همين است معناي فرمايش امير المؤمنين عليه السّلام
(و کمال توحيده نفي الصفات عنه)
و معناي کلام بعض حکماء که تعبير بسلب السلب کرده‌اند، هذا تمام الکلام في تفسير سورة المبارکة الانفال.
و الحمد للّه رب‌ّ العالمين، و صلي اللّه علي محمّد و آله الطاهرين
جلد 8 - صفحه 169
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم الحمد للّه رب‌ّ العالمين، و صلي اللّه علي محمّد و آله الطيبين الطاهرين و لعنة اللّه علي اعدائهم اجمعين
سورة البراءة
ينبغي تقديم امور
[امر اول]
از براي اينکه سوره اسامي زيادي گفتند بالغ بر ده اسم: 1- برائه زيرا در صدر سوره اظهار برائة خدا و رسول [ص] است از مشرکين. 2- توبه بواسطه ذکر آيات توبه در آن و اينکه دو اسم معروف است. 3- فاضحة بجهت افتضاح منافقين باظهار نفاق آنها. 4- مبعثرة: چون اسرار منافقين فاش شد.
5- مقشقتة: زيرا تأمين از نفاق و شرک ميدهد. 6- بحوث: زيرا بحث از اسرار منافقين ميفرمايد. 7- مدمدمه: يعني مهلکه. 8- حافرة: زيرا ميشکافد قلوب منافقين را. 9- عذاب. 10- منشرة: زيرا قبايح منافقين را کشف مينمايد.
[امر دوم]
در بسياري از اخبار اينکه سوره را با سوره انفال يک سوره شمردند، در مجمع
جلد 8 - صفحه 170
از حضرت صادق عليه السّلام و از سعيد بن مسيّب روايت کرده و در برهان از عياشي از احد صادقين عليهما السلام و مناسب با دعواي اينکه سور قرآنيه را بر چهار دسته قسمت کرده‌اند: سور طوال، مآت، مفصلات، قصار. و طوال را هفت شمرده‌اند بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، اعراف، انفال با توبه. و ترک ذکر بسم اللّه هم مؤيّد اينکه مطلب است.
[امر سوم]
در فضيلت اينکه سوره در اول سوره انفال ذکر شد خبر إبن بابويه از حضرت صادق عليه السّلام که فرمود
(من قرء سورة الانفال و سورة برائة في کل شهر لم يدخله نفاق ابدا و کان من شيعة امير المؤمنين)
و از حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مرويست
(من قرء هذه السورة بعثه اللّه يوم القيمة بريئا من النفاق و من کتبها و جعلها في عمامته او قلنسوته امن اللصوص في کل مکان و اذ هم رأوه انحرفوا عنه و لو احترقت محلته باسرها لم يصل النار الي منزله و لم يقربه احد ما دامت مکتوبة عنده)
[امر چهارم]
گفتند اينکه سوره در سال نهم هجرت نازل شده و فتح در سال هشتم و حجة الوداع در سال دهم، و در باب فضائل امير المؤمنين عليه السّلام دارد که حضرت با اينکه بسياري از مشرکين را کشته بود بتنهايي اينکه سوره را برد و بر آنها تلاوت فرمود و حضرت موسي [ع] يک نفر از قبطيان را کشته بود چون مأمور شد برود براي دعوت فرعون عرض کرد (إِنِّي قَتَلت‌ُ مِنهُم نَفساً فَأَخاف‌ُ أَن يَقتُلُون‌ِ وَ أَخِي هارُون‌ُ هُوَ أَفصَح‌ُ مِنِّي لِساناً فَأَرسِله‌ُ مَعِي رِدءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخاف‌ُ أَن يُکَذِّبُون‌ِ قصص آيه 33، خبريست که منسوب صعصعه است که از حضرت سؤال کرد شما افضل هستيد يا آدم و نوح و ابراهيم و موسي و عيسي عليهم السلام و حضرت بيان افضليت خود را کرد به اينکه آدم از شجره منهيّه که حنطه باشد خورد و من با اينکه مباح بود بشعير
جلد 8 - صفحه 171
اکتفاء نمودم، و نوح بقوم نفرين کرد و من بر اذيت قوم صبر کردم، و ابراهيم ليطمئن قلبي گفت و من لو کشف الغطاء ما ازددت يقينا، و موسي فاخاف ان يقتلون گفت و من برائت را بردم، و عيسي بمريم خطاب شد هزّي اليک بجزع النخلة و بمادر من خطاب شد ادخلي البيت خلاصه حديث. بعد سؤال ميکند از افضليت نسبت بپيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم حضرت ميفرمايد
انا عبد من من عبيد محمّد [ص]
[امر پنجم]
در بسياري از صحائف در حاشيه بعوض بسم اللّه اينکه جمله را نوشته (اعوذ باللّه من النار و من شرّ الکفار و من غضب الجبّار العزّ للّه الواحد القهار) و آنچه ما فحص کرديم مدرکي از براي اينکه پيدا کنيم نيافتيم فقط در قرآن ميفرمايد فَإِذا قَرَأت‌َ القُرآن‌َ فَاستَعِذ بِاللّه‌ِ مِن‌َ الشَّيطان‌ِ الرَّجِيم‌ِ نحل آيه 100، و ما در باب مقدمه در مجلد اول مفصلا معناي استعاذه و مستعيذ و مستعيذ به و مستعيذ منه را بيان کرده‌ايم.