از اين که براى اين سوره در روايات، نام‌هاى «برائت» و «توبه» آمده است، مى‌فهميم که جزء سوره‌ى انفال نيست، بلکه سوره‌اى مستقلّ است.
از اين که سوره، به دليل محتواى قهرآميزش بدون «بِسْمِ اللَّهِ» شروع شده است، مى‌فهميم که «بِسْمِ اللَّهِ» در هر سوره، متعلّق به همان سوره و جزء آن است، نه آنکه به عنوان تشريفات و يا ...، در اوّل هر سوره بيايد.
اعلام برائت، به خاطر پيمان‌شکنى کفّار بود که در آيه‌ى 7 و 8 مطرح شده است، و گرنه قانون کلّى، مراعات پيمان‌هاست و تا طرفِ مقابل به پيمان وفادار باشد، بايد آن را نگهداشت. چنانکه در آيه‌ى 4 آمده است: «إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوکُمْ شَيْئاً وَ لَمْ يُظاهِرُوا عَلَيْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلى مُدَّتِهِمْ» به ميثاقتان با مشرکانى که پيمان نشکسته و توطئه‌اى نکرده‌اند، تا آخرِ مدّت وفادار بمانيد.
به علاوه مسلمانان به دليل ضعف، تن به آن پيمان دادند، وگرنه خواسته‌ى مسلمانان، قلع و قمع هر چه سريعتر شرک است.
جلد 3 - صفحه 373
ماجراى اعلان اين آيات
در سال هشتم هجرى مکّه فتح شد، امّا مشرکان همچنان براى انجام مراسم عبادى خود که آميخته با خرافات و انحرافات بود، به مکّه مى‌آمدند. از جمله عاداتشان اين بود؛ لباسى را که با آن طواف مى‌کردند، صدقه مى‌دادند. يک زن که مى‌خواست طواف‌هاى بيشترى انجام دهد، چون ديگر لباسى نداشت، به اجبار کفّار برهنه طواف کرد و مردم به او نگاه مى‌کردند.
اين وضع براى پيامبر و مسلمانان که در اوج قدرت بودند، غير قابل تحمّل بود. پيامبر منتظر فرمان خدا بود تا آنکه اين سوره در مدينه نازل شد. پيامبر صلى الله عليه و آله به ابوبکر مأموريت داد تا آياتى از آن را بر مردم مکّه بخواند. شايد انتخاب ابوبکر به دليل آن بود که او پيرمرد بود و کسى نسبت به او حساسيّت نداشت.
امّا وقتى او به نزديک مکّه رسيد، جبرئيل از سوى خدا پيام آورد که تلاوت آيات را بايد کسى انجام دهد که از خاندان پيامبر باشد. آن حضرت، على عليه السلام را مأمور اين کار کرد و فرمود: من از او هستم و او از من است. على عليه السلام در وسط راه آيات را از ابوبکر گرفت و به مکّه رفت و بر مشرکان قرائت نمود.
ماجراى تلاوت آيات اين سوره توسّط على عليه السلام، در کتب اهل سنّت نيز آمده و از اصحاب، کسانى همچون ابوبکر و على عليه السلام، ابن عباس، انس‌بن مالک، جابربن عبداللَّه انصارى آن را روايت کرده‌اند و در منابع بسيارى نقل شده است. «1»
برخى از اهل سنّت «2» تلاش کرده‌اند که آن را امرى عادّى جلوه دهند تا امتيازى براى حضرت على عليه السلام به حساب نيايد و تحويل مأموريت تلاوت را به على عليه السلام، براى تأليف دلِ او دانسته‌اند، نه امتيازى براى او. در حالى که براى به دست آوردن دل کسى، کارى بى‌خطر به او محوّل مى‌کنند، نه تلاوت آياتِ برائت از مشرکان، آن هم در منطقه‌ى شرک و توسّط
«1». مسند احمد حنبل، (ج 3، ص 212 و 283؛ ج 1، ص 151 و 330)، مستدرک صحيحين، (ج 3، ص 51)، تفسير المنار، (ج 10، ص 157)، تفسير طبرى، (ج 10، ص 46)، تفسير ابن کثير (ج 2، ص 322- 333)، احقاق‌الحق، (ج 5، ص 368) و فضائل‌الخمسه، (ج 2، ص 342). و در الغدير، (ج 6، ص 338) نام 73 نفر که اين ماجرا را نقل کرده‌اند آمده است.
«2». مثل فخررازى و آلوسى در تفسيرهايشان.
جلد 3 - صفحه 374
کسى‌که بسيارى از مشرکان را در جنگ‌ها کشته است و عدّه‌اى کينه‌ى او را در دل دارند! وقتى خداوند به حضرت موسى عليه السلام فرمان داد که نزد فرعون رفته او را به توحيد دعوت کند، وى گفت: خدايا من يک نفر از آنان را کشته‌ام، مى‌ترسم مرا به قصاص بکشند، برادرم را به همراه من بفرست؛ ولى على عليه السلام که تعداد زيادى از سران شرک را کشته بود، به تنهايى رفت و آياتِ برائت را در نهايت آرامش خواند، آن هم در جاى حسّاسى چون منى و کنار جمره‌ى عقبه.
نکاتى که توسّط على عليه السلام به کفّار اعلام شد عبارت بود از:
1. اعلام برائت و لغو پيمان‌ها.
2. ممنوعيّت شرکت مشرکان در حج از سال آينده.
3. ممنوعيّت طواف در حالت برهنگى.
4. ممنوعيّت ورود مشرکان به خانه‌ى خدا.
در موارد زيادى از قرآن، خدا و رسول در کنار هم مطرح شده‌اند، از جمله:
الف: در هديه و لطف. «أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ» «1»
ب: در بيعت. «إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَکَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ» «2»
ج: در اطاعت وپيروى. «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ» «3»
د: در برائت و بيزارى از ديگران. «بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ»