اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لا تُقاتِلُون‌َ قَوماً نَکَثُوا أَيمانَهُم وَ هَمُّوا بِإِخراج‌ِ الرَّسُول‌ِ وَ هُم بَدَؤُکُم أَوَّل‌َ مَرَّةٍ أَ تَخشَونَهُم فَاللّه‌ُ أَحَق‌ُّ أَن تَخشَوه‌ُ إِن کُنتُم مُؤمِنِين‌َ «13»
آيا مقاتله نميکنيد قومي را که نقض کردند و خلف قسمهاي خود نمودند و در مقام برآمدند که رسول محترم را اخراج بلد کنند و حال آنکه آنها ابتداء کردند در مقاتله با شما اول دفعه آيا از آنها ميترسيد پس خداوند سزاوارتر است که از مخالفت او بترسيد اگر ايمان باو آورده باشيد.
أَ لا تُقاتِلُون‌َ همزه استفهام توبيخ است يعني نبايد ترک مقاتله با آنها کنيد که دليل بر وجوب مقاتله است قَوماً نَکَثُوا أَيمانَهُم بعضي گفتند مشرکين بودند که ميخواستند حضرت را از مکه خارج کنند، بعضي گفتند يهود بودند که اراده کردند آن حضرت را از مدينه اخراج کنند و هر دو باطل است اما مشرکين
جلد 8 - صفحه 188
اولا تا مادامي که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در مکه بود عهد و يميني نداشتند که نکث و نقض کنند. و ثانيا قصد قتل نبي را داشتند. و ثالثا حضرت خود فرارا يترقب هجرت فرمود. و رابعا مفاد آيه هم باخراج است نه تحقق خروج.
و اما يهود آنها هم قصد اخراج نداشتند بلکه قصد قتل داشتند. و ظاهرا مراد منافقين هستند بعد از هجرت که معاهده و قسم ياد کردند که با حضرت مخالفت نکنند و هم دست با ديگران نشوند و سپس نقض کردند بر حسب باطن و لو بر حسب ظاهر مسلمان نما بودند چنانچه در سوره منافقين آيه 8 ميفرمايد از قول آنها يَقُولُون‌َ لَئِن رَجَعنا إِلَي المَدِينَةِ لَيُخرِجَن‌َّ الأَعَزُّ مِنهَا الأَذَل‌َّ وَ لِلّه‌ِ العِزَّةُ وَ لِرَسُولِه‌ِ وَ لِلمُؤمِنِين‌َ وَ لکِن‌َّ المُنافِقِين‌َ لا يَعلَمُون‌َ.
وَ هُم بَدَؤُکُم أَوَّل‌َ مَرَّةٍ که رفتند با مشرکين همدست شدند و قضيه احد را ايجاد کردند أَ تَخشَونَهُم که بسيار از مؤمنين فرار کردند و کفار چيره شدند بتوهم اينکه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم کشته و حضرت را تنها گذاردند فَاللّه‌ُ أَحَق‌ُّ أَن تَخشَوه‌ُ که فرار از زحف و ترک نصرت دين و پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم از معاصي بسيار بزرگ است بلکه نزديک بکفر است چنانچه ميفرمايد إِن کُنتُم مُؤمِنِين‌َ و از اينکه آيه ايمان خلفاء سه‌گانه خوب ظاهر ميشود زيرا مسلما جزو فراريها بودند و در باطن با مشرکين هم بي‌ارتباط نبودند چنانچه از قضيه عثمان نسبت بحکم إبن عاص و مروان و اذيت بزينب و رقيه [ع] خوب معلوم ميشود.