اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِن نَکَثُوا أَيمانَهُم مِن بَعدِ عَهدِهِم وَ طَعَنُوا فِي دِينِکُم فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الکُفرِ إِنَّهُم لا أَيمان‌َ لَهُم لَعَلَّهُم يَنتَهُون‌َ «12»
و اگر بر خلاف قسمها و عهدهايي که بسته بودند رفتار کردند و رخنه کردند و طعنه زدند در دين شما پس مقاتله کنيد با پيشوايان کفر محققا آنها پاي‌بند بقسم و عهد خود نيستند شايد در اثر مقاتله منتهي شوند.
اخبار بسياري از ائمه اطهار عليهم السلام چنانچه در امالي شيخ و امالي مفيد
جلد 8 - صفحه 186
و عياشي از امير المؤمنين و از حضرت صادق عليهما السلام و از طرق عامه داريم که مورد و مصداق اينکه آيه راجع بطلحه و زبير و اهل بصره و اهل شام و خوارج در جنگ جمل و صفين و نهروان تحقق پيدا کرد و البته اينکه مصداق منافي با عموم آيه نيست و بعض مفسرين گفتند راجع برساء قريش مثل ابو سفيان و امثال آن بوده، باري در شرح آيه وارد شويم.
وَ إِن نَکَثُوا أَيمانَهُم مِن بَعدِ عَهدِهِم از اينکه جمله استفاده ميشود که در حق کساني که قسمهاي مؤکده ياد کردند که موافقت با مسلمين نمايند و معاهده کردند که بر خلاف آنها رفتار نکنند چون ايمان جمع يمين است چنانچه ميفرمايد وَ أَوفُوا بِعَهدِ اللّه‌ِ إِذا عاهَدتُم وَ لا تَکُونُوا کَالَّتِي نَقَضَت غَزلَها مِن بَعدِ قُوَّةٍ أَنکاثاً تَتَّخِذُون‌َ أَيمانَکُم دَخَلًا بَينَکُم نحل آيه 94، و از امير المؤمنين عليه السّلام است فرمود
(امرت بقتل الناکثين و القاسطين و المارقين)
ناکثين اصحاب جمل که ائمه آنها عايشه و طلحه و زبير بودند با اينکه اول کساني که بعد از قتل عثمان با علي عليه السّلام بيعت کردند اينکه دو نفر بودند سپس رفتند عايشه را که خود دستور داده بود بقتل عثمان و گفته بود (اقتلوا هذا النعثل) و نعثل اسم رجل طويل اللحية است و عايشه تشبيه کرد عثمان را باو.
و قاسطين اصحاب معويه (لع) بودند و قسط از لغت اضداد است بمعني عدل و ظلم هر دو اطلاق شده در قرآن إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ المُقسِطِين‌َ مائده آيه 46 وَ أَمَّا القاسِطُون‌َ فَکانُوا لِجَهَنَّم‌َ حَطَباً جن آيه 15.
و مارقين اصحاب نهروان هستند که عبد اللّه إبن وهب و ذي الثدية که حرقوص إبن زهر است و مارق کسي را گويند که بر خليفة اللّه خروج کند و تخلف نمايد در دعاء صلوات ماه شعبان دارد
(المتقدم لهم مارق و المتأخر عنهم زاهق و اللازم لهم لاحق)
و از اينکه جمله استفاده ميشود که خلفاء سه‌گانه و بني اميه و بني عباس تماما
جلد 8 - صفحه 187
از دين خارج شدند و از اسلام بيرون رفتند زيرا مارق تجاوز از دين و تعدي از دين است.
وَ طَعَنُوا فِي دِينِکُم طعنه نيزه را گويند که سوراخ ميکند بدن را و طعن در دين القاء شبهه است در قلوب مؤمنين و رخنه در دين است که امروز مبلّغين سوء نسبت بضعفاء اهل ايمان دارند و از اينکه آيه استفاده ميشود که واجب است با اينها مقاتله نمود بالاخص کساني که در شئونات ائمه القاء شبهه ميکنند.
فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الکُفرِ رؤساء کفار که بقيه کفار تابع آنها هستند إِنَّهُم لا أَيمان‌َ لَهُم پاي‌بند بهيچ قرارداد و عهد و قسم نيستند لَعَلَّهُم يَنتَهُون‌َ از ترس شمشير دست از مخالفت بردارند و رخنه در دين نکنند و بر خلاف عهد و يمين قيام نکنند و لو اينکه ايمان نياورند و اسلام اختيار نکنند و سرگذشت که تعبير بلعل‌ّ در کلام الهي بمعني ترجي نيست بلکه بمعني ينبغي است که سزاوار است که منتهي شوند