اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قالُوا کُونُوا هُوداً أَو نَصاري تَهتَدُوا قُل بَل مِلَّةَ إِبراهِيم‌َ حَنِيفاً وَ ما کان‌َ مِن‌َ المُشرِکِين‌َ (135)
(و گفتند يهودي يا نصراني باشيد تا هدايت يابيد، بگو بلکه پيروي ميکنيم ملت ابراهيم را که بر دين حق است و از مشرکين نميباشد) وَ قالُوا يعني «قالت اليهود کونوا هودا و قالت النصاري کونوا نصاري» و اينکه تفصيل از کلمه «او» استفاده ميشود يعني هر کدام از اينکه دو طايفه بدين خود دعوت مينمودند و هدايت يافتن را منوط به پيروي از دين خود ميدانند.
و در وجه تسميه پيروان موسي بيهود و هود و همچنين پيروان مسيح به نصاري در ذيل آيه شريفه إِن‌َّ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ الَّذِين‌َ هادُوا اشاره شد و در مجمع البحرين از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود «
سمّي قوم موسي اليهود لقوله تعالي انا هدنا اليک
» و اينکه جمله مقول قول موسي (ع) در آيه شريفه است وَ اکتُب لَنا فِي هذِه‌ِ الدُّنيا حَسَنَةً وَ فِي الآخِرَةِ إِنّا هُدنا إِلَيک‌َ الاية«1» و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده: «
سمّي النصاري نصاري لقول عيسي من انصاري الي اللّه
» و اينکه اشاره بآيه شريفه است فَلَمّا أَحَس‌َّ عِيسي مِنهُم‌ُ الکُفرَ قال‌َ مَن أَنصارِي إِلَي اللّه‌ِ الاية«2» تَهتَدُوا مجزوم است بجهت اينکه جزاي شرط مقدّر است که مستفاد از جمله قبل ميشود يعني (ان کنتم هودا او نصاري تهتدوا) و اينکه دعوي يهود و نصاري ادعايي است بدون شاهد و دليل، زيرا کفريات و ضلالاتي که در کتب ديني خود درباره خدا و انبياء او داده‌اند از نسبت دادن عجز و جهل و کذب بخدا و نسبت معاصي بزرگ و حتي شرک و بت پرستي بانبياء و قول بالوهيت و پسر خدا
1- سورة الاعراف آيه 155
[.....]
2- سوره آل عمران آيه 45
جلد 2 - صفحه 211
بودن مسيح و امثال اينها، برهان واضحي بر کذب ادعاء آنهاست و ما در کلم الطيب در مجلد اول مفصلا درباره اينکه دو مذهب بحث نموده‌ايم«1» قُل بَل مِلَّةَ إِبراهِيم‌َ حَنِيفاً ظاهرا عامل در ملة همان کونوا باشد که از جمله قبل استفاده ميشود و ملة منصوب بنزع خافض باشد و تقدير چنين است قل يا محمّد بل کونوا علي ملة ابراهيم حنيفا تهتدوا بگو اي پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بلکه بر ملت حنيف ابراهيم باشيد تا هدايت يابيد و بعضي از مفسرين گفته‌اند تقدير بل اتبعوا ملة ابراهيم و يا نتبع ملة ابراهيم ميباشد، و مراد از ملت ابراهيم همان ملت اسلام است و دين مقدس اسلام مأخوذ از ابراهيم ميباشد چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد ثُم‌َّ أَوحَينا إِلَيک‌َ أَن‌ِ اتَّبِع مِلَّةَ إِبراهِيم‌َ حَنِيفاً«2» و حنيف بمعني مستقيم و مايل بطرف حق است و دين مستقيم ديني است که کمترين اعوجاج و انحراف از حق و حقيقت در اعتقادات و دستورات اخلاقي و احکام آن يافت نشود و احکام آن موافق حکمت و مصلحت باشد و اينکه خاصيت تنها در دين اسلام است.
وَ ما کان‌َ مِن‌َ المُشرِکِين‌َ اينکه جمله تعريض بر يهود و نصاري است که تصريحا و يا تلويحا براي خدا شريک قائل شده‌اند چنانچه يهود گفتند عزير پسر خدا است و نصاري گفتند عيسي پسر خدا است بلکه در کلمات خود الوهيت را متشکل از اب و إبن و روح القدس ميدانند و اينکه سه اقنوم را در عين اينکه سه است يکي ميدانند و نيز در تضاعيف کلمات تورات مطالب شرک آميز بسيار است مثل اينکه در قصه آدم و خوردن از درخت عقل از قول خدا مينويسد:
1- ص 274- 289
2- سورة النحل آيه 124
جلد 2 - صفحه 212
«اگر از درخت حيات بخورد يکي مانند ما ميشود» و همچنين در تورات خدا را خداي موسي و موسي را خداي هارون و هارون را خداي فرعون دانسته، و امثال اينها و حال آنکه ابراهيم و اسمعيل و اسحق و يعقوب و اسباط بر دين توحيد و يکتا پرستي بوده و اولاد خود را بتوحيد وصيت مينمودند چنانچه در آيات قبل بيان شد و چه بسيار آيات شريفه قرآن در شأن ابراهيم و توصيف يکتا پرستي او و احتجاج با مشرکين و عبده اصنام وارد شده بلکه حضرت ابراهيم پرچمدار توحيد بوده و همه مراتب آن را طي نموده و امتحانات الهي از وي در اينکه باره در کتب اخبار مسطور است و در مجمع البيان در ذيل آيه شريفه:
قُلنا يا نارُ کُونِي بَرداً وَ سَلاماً عَلي إِبراهِيم‌َ«1» از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود:
لمّا اجلس ابراهيم في المنجنيق و ارادوا ان يرموا به في النار اتاه جبرئيل (ع) فقال السلام عليک يا ابراهيم و رحمة اللّه و برکاته أ لک حاجة قال امّا اليک فلا الخبر
«
» و البته پيداست که حضرت ابراهيم (ع) در مرتبه توحيد بچه پايه رسيده که يک چنين موقعيت حساسي از اظهار حاجت بغير خدا دوري ميجويد و جز خدا کسي مورد نظر و توجه او نيست.
1- سورة الانبياء آيه 69
213