اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَم حَسِبتُم أَن تُترَکُوا وَ لَمّا يَعلَم‌ِ اللّه‌ُ الَّذِين‌َ جاهَدُوا مِنکُم وَ لَم يَتَّخِذُوا مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ وَ لا رَسُولِه‌ِ وَ لا المُؤمِنِين‌َ وَلِيجَةً وَ اللّه‌ُ خَبِيرٌ بِما تَعمَلُون‌َ «16»
آيا گمان ميکنيد که شما رها ميشويد و هنوز معلوم الهي در خارج تحقق پيدا نکرد کساني که جهاد ميکنند از شما و نميگيرند غير از خدا و رسول خدا و مؤمنين را پناهگاه و حال آنکه خداوند آگاه است بآنچه عمل ميکنيد.
أَم حَسِبتُم عطف است بآيه قبل أَ لا تُقاتِلُون‌َ قَوماً الايه يعني آيا مقاتله قوم نميکنيد يا گمان ميکنيد أَن تُترَکُوا امتحان نميشويد که امتياز بين مجاهد و غير مجاهد را خداوند نميدهد و بمجرد اظهار ايمان شما را رها ميکند و بخود وا ميگذارد نظير آيه شريفه بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ الم أَ حَسِب‌َ النّاس‌ُ أَن يُترَکُوا أَن يَقُولُوا آمَنّا وَ هُم لا يُفتَنُون‌َ العنکبوت آيه 1، البته امتحان خواهيد شد چنانچه امم سابقه امتحان شدند زيرا امتحانات الهيه البته بايد موافق حکمت و مصلحت
جلد 8 - صفحه 191
واقع شود که امتياز بين مؤمن و منافق و صالح و طالح و مطيع و عاصي داده شود و فرداي قيامت لسان اعتراض بر خدا بسته شود که چرا فلان بايد فلان مقام را داشته باشد و فلان فلان درکات عذاب را بچشد با اينکه هر دو اظهار ايمان کرده و در زمره مؤمنين بودند.
وَ لَمّا يَعلَم‌ِ اللّه‌ُ علم الهي عين ذات او است ازلا و ابدا تغييري نميکند و جهل در مبدء راه ندارد و مراد از اينکه جمله اينست که بر شما معلوم نکند الَّذِين‌َ جاهَدُوا مِنکُم کساني که از روي حقيقت و واقعيت راسخ در ايمان هستند و بوعده‌هاي الهي يقين دارند با کمال اطمينان و شوق مقدم در جهاد ميشوند.
وَ لَم يَتَّخِذُوا مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ وَ لا رَسُولِه‌ِ وَ لَا المُؤمِنِين‌َ وَلِيجَةً تمام هم‌ّ آنها اينست که داخل در حزب الهي شوند که مشمول أَلا إِن‌َّ حِزب‌َ اللّه‌ِ هُم‌ُ المُفلِحُون‌َ مجادله آيه 23، باشند و در حزب رسول و مؤمنين باشند تا مشمول آيه شريفه وَ مَن يَتَوَل‌َّ اللّه‌َ وَ رَسُولَه‌ُ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا فَإِن‌َّ حِزب‌َ اللّه‌ِ هُم‌ُ الغالِبُون‌َ مائده آيه 61، و کلمه وليجة دخول در حزب است اينها امتياز پيدا کنند با کساني که در حزب کفار و مشرکين باشند که اينها حزب شيطان هستند و مشمول آيه شريفه أُولئِک‌َ حِزب‌ُ الشَّيطان‌ِ أَلا إِن‌َّ حِزب‌َ الشَّيطان‌ِ هُم‌ُ الخاسِرُون‌َ مجادله آيه 20، وَ اللّه‌ُ خَبِيرٌ بِما تَعمَلُون‌َ چيزي از اعمال شما بر او پوشيده نيست.