تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ما کانَ لِلْمُشْرِکِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَ فِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ «17» إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّکاةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسى أُولئِکَ أَنْ يَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ «18»
ترجمه
نباشد براى مشرکان آنکه آباد کنند مسجدهاى خدا را با آنکه گواهان باشند بر خودهاشان بکفر آنگروه باطل شده است عملهاشان و در آتش آنها جاويدانند
جز اين نيست که آباد ميکند مسجدهاى خدا را کسيکه ايمان آورد بخدا و روز قيامت و بر پاداشت نماز را و داد زکوة را و نترسيد مگر از خدا پس بسا باشد آنگروه آنکه بوده باشند از راه يافتگان.
تفسير
در جوامع روايت نموده است که مسلمانان سرزنش نمودند اسراء بدر را و امير المومنين (ع) ملامت فرمود عباس عموى خود را که قطع رحم کردى و بجنگ پيغمبر (ص) آمدى عباس گفت چرا بدى‌هاى ما را مى‌گوئيد و خوبى‌هاى ما را نمى‌گوئيد گفتند خوبى‌هاى شما چيست گفت ما مسجد الحرام را آباد مى‌کنيم و کعبه را مى‌پوشانيم و حاجّ را سيراب مينمائيم و اسير را از بند رها مى‌کنيم پس اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر آنکه اين اعمال از مشرک قبول نمى‌شود و صحيح نيست بلکه کليّه اعمال خيريّه از کافر فاسد و بى‌ثمر است و عمران مسجد شامل است بناء و مرمّت و تنظيف و تطهير و تنوير و هر چه را موجب آبادى و رواج مسجد باشد و اين عمران سزاوار از مسلمان است در هر مسجدى نه از مشرک متظاهر بکفر خصوصا در مسجد الحرام بنصب اصنام در اطراف کعبه که قطعا حرام بلکه کفر است و در نظر او عمران مسجد حساب ميشود و موجب خلود در آتش جهنم است و از اصول اسلام بذکر مبدء و منتهى يعنى ايمان بخدا و روز جزا و از فروع بذکر دو عمل مهمّ حالى و مالى يعنى نماز و زکوة اکتفا شده است و در خاتمه اشاره شده بصفتى که موجب تمام عقائد حقّه و اعمال صالحه است که آن صفت خدا ترسى است که در هر کس باشد جدّ و جهد مينمايد تا حق را بيابد و خداوند هم باو ارائه ميفرمايد و موفق ميشود باعمال صالحه براى ترس از خدا و روز جزا و از
جلد 2 صفحه 564
غير خدا نميترسد چون ميداند که هيچ قدرتى فوق قدرت او نيست و هيچ اراده در مقابل اراده او نفوذ ندارد و اعمالش قهرا خالى از ريا و براى رضاى خدا ميشود و هميشه آبادى مساجد بوجود اين قبيل اشخاص است و اگر اينها نباشند مساجد آباد هم خراب ميشود چه رسد بآنکه مساجد خراب آباد شود پس تحقّق عمران و قبول آن منوط بوجود اهل تقوى و صدور عمل از آنها است و اينکه فيض ره فرموده خشيت در امور دينى مخصوص بخدا است براى کسانيکه جامع کمالات علميّه و عمليّه‌اند و اختيار نمى‌کنند بر رضاى خدا رضاى غير را و الّا ترس از خطرات جبلّى هر عاقلى است صحيح است ولى در عين حال کسيکه معتقد بخداى عالم قادر حافظ غيبى است با غير معتقد فرق دارد و بسا باشد باندک توجّهى رفع خوف و حزنش بشود و بنظر حقير مراد انحصار خوف عقلى است بخدا نه وهمى و خيالى که جبلّى و فطرى است و منافات با وجوب تحرّز ندارد چون حفظ نفس هم يکى از تکاليف قطعيّه الهيّه است و در خاتمه براى قطع طمع کفار از استفاده باعمال خودشان و دفع غرور و عجب از مسلمانان باعمال صالحه خود فرموده است اين قبيل اشخاص هم که موفق باعمال خيريّه شوند اميد است از هدايت شدگان باشند يعنى يقينى نيست چون بنى آدم در هيچ حال از شرّ شيطان مأمون نيست نميشود مطمئن بعمل شد بايد اميدوار بکرم الهى بود و بعضى گفته‌اند عسى و لعل از خدا براى وجوب است و در حديث قدسى وارد است که خدا فرمود همانا خانه‌هاى من در زمين مساجد است و همانا زوّار من در آنها آباد کنان مساجدند پس خوشا بحال بنده که تطهير کند در خانه خود پس زيارت کند مرا در خانه خودم و حق کسيکه بزيارت او آمده باشند آنستکه اکرام کند زائر خود را و بنظر حقير تمام آبادى مسجد بحضور در آن و اقامه نماز خصوصا جماعت است که اگر اين امر درست شد ساير امور طبعا درست ميشود و تمام خرابى مسجد بترک حضور در آن و ترک جماعت است و در اخبار بسيار از ائمه اطهار اين دو امر مثبت عدالت و فسق مردم قرار داده شده است خداوند ما را از وساوس شيطان محفوظ و بامور خير موفق فرمايد.