تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ وَ إِخْوانَکُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ «23» قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ وَ إِخْوانُکُمْ وَ أَزْواجُکُمْ وَ عَشِيرَتُکُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسادَها وَ مَساکِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ «24»
ترجمه
اى آنکسانيکه ايمان آورديد مگيريد پدرانتان و برادرانتان را دوستان اگر اختيار کردند کفر را بر ايمان و کسانيکه دوست بگيرند ايشانرا از شما پس آنگروه آنانند ستمکاران
بگو اگر باشد پدرانتان و پسرانتان و برادرانتان و زنانتان و خويشانتان و مالهائيکه کسب کرديد آنرا و تجارتى که بترسيد کساد آنرا و منازليکه مى‌پسنديد آنرا محبوب‌تر نزد شما از خداوند و پيغمبرش و جهاد نمودن در راه او پس منتظر باشيد تا بياورد خدا فرمان خود را و خدا هدايت نمى‌کند گروه متمرّدان را.
تفسير
در مجمع از ابن عباس ره نقل نموده که چون خداوند امر نمود اهل ايمان را بهجرت از مکه بمدينه بعضى براى علاقه بزن و بعضى براى علاقه بپدر و مادر و اولاد محروم از هجرت شدند پس خداوند بيان فرمود که امر دين مقدم است بر نسب و وقتى
جلد 2 صفحه 567
واجب باشد قطع از پدر و مادر اجانب اولى هستند بقطع از آنها براى دين و فرموده است نهى از دوستى آنها در صورت معارضه با امر دين است و الّا مجالست و معاشرت با آنها اگر چه کافر باشند جائز است چون خداوند امر فرموده بمصاحبت با آنها بطريق معروف و شايسته و از صادقين عليهما السلام نقل نموده که نازل شد در باره حاطب بن ابى بلتعه وقتى نوشت بقريش و آنها را از عزيمت پيغمبر (ص) راجع بفتح مکه خبردار نمود و عياشى از امام باقر (ع) نقل نموده که کفر بر حسب باطن اين آيه ولايت اوّلى و دومى است و ايمان ولايت على بن أبي طالب (ع) است. و ظلم وضع شى‌ء است در غير موضعش پس کسانيکه دوستى با دشمنان خدا مينمايند ظالمند براى وضع دوستى در موضع دشمنى و قمى ره فرموده وقتى امير المؤمنين (ع) در مکه اعلام فرمود که بعد از اين سال هيچ مشرکى نبايد داخل مسجد الحرام شود قريش جزع شديدى نمودند و گفتند که تجارت ما از دست رفت و عيال ما ضايع شدند و خانه‌هاى ما خراب شد پس خداوند نازل فرمود قل يا محمّد ان کان آباؤکم تا آخر آيه و مراد از انتظار امر الهى وعده عقوبت دنيوى است يا عقاب اخروى يا تعيين حدّ شرعى براى متخلّفين از جهاد و ساير وظائف دينى براى محبّت امور مذکوره در آيه و از پيغمبر (ص) روايت شده که نمى‌يابد احدى از شما طعم ايمان را تا وقتى که دوست بدارد در راه خدا دورترين مردم را و دشمن دارد در راه خدا نزديکترين مردم را بخود و انصاف اين است که کمتر کسى است که باين مقام برسد و از اين امتحان بيرون آيد حال مردمان خوب امروز آنستکه اگر دين با هيچ يک از اشياء مذکوره در آيه شريفه مزاحم نباشد مايل برواج آنند و هر گاه با يکى از آنها بلکه کوچکتر منافع مادّى ايشان معارض باشد حاضرند از دين صرف نظر نمايند براى حفظ آن منفعت و از اين بدتر آنکه ميخواهند دين را بهر وسيله ممکن است با منافع خودشان تطبيق نمايند گويا پيغمبر اکرم هيولائى آورده که اختيار تصويرش بصور مختلفه با امّت است.
گر مسلمانى از اين است که اينان دارند
واى اگر از پس امروز بود فردائى
و خداوند اين قبيل اشخاص را بحال خودشان واگذار مى‌کند و هدايت و ارشاد نمى‌فرمايد چون براى محبت دنيا محبت خدا از دل آنها رفته و از قابليت لطف الهى ساقط شده‌اند.
هر چه هست از قامت ناساز بى‌اندام ما است
ورنه تشريف تو بر بالاى کس کوتاه نيست
جلد 2 صفحه 568