تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ کَثِيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَيْئاً وَ ضاقَتْ عَلَيْکُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ «25» ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَکِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ عَذَّبَ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ ذلِکَ جَزاءُ الْکافِرِينَ «26» ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ «27»
ترجمه
بتحقيق نصرت داد شما را خدا در مواقف بسيارى و روز جنگ حنين وقتى که بشگفت آورد شما را بسيارى خودتان پس کفايت نکرد از شما چيزيرا و تنگ شد بر شما زمين با وسعت آن پس برگشتيد پشت کنندگان
پس فرستاد خدا آرامش را از جانب خود بر پيغمبرش و بر اهل ايمان و فرستاد لشگرهائى را که نميديديد آنها را و عذاب فرمود آنان را که کافر شدند و اين است پاداش کافران
پس قبول مى‌کند توبه را خدا بعد از اين از هر که بخواهد و خدا آمرزنده مهربان است.
تفسير
خداوند مسلمانان را ظفر داد بر کفار در مواقف و مواضع و ميدان‌هاى جنگ بسيارى که در کافى و عياشى و قمى از امام هادى (ع) نقل نموده که هشتاد موطن بوده است. و يکى از آنها حنين بود که نام واديى است بين مکه و طائف و در جوامع نقل نموده که وقتى دو لشگر با هم تلاقى نمودند يکنفر از مسلمانان گفت ما در اين جنگ براى کمى لشگر مغلوب نمى‌شويم و پيغمبر (ص) از اين سخن بدش آمد و بعضى گفته‌اند گوينده أبو بکر بود و عياشى در اين مقام از امام صادق (ع) نقل نموده که گفت ابو فلان در هر حال خداوند فرموده اثر اين کلام آن شد که زيادى لشگر بهيچ وجه براى آنها مفيد نشد و بى‌نياز نکرد ايشانرا بهيچ مقدار از بى‌نيازى و زمين با وسعت بر آنها تنگ شد بطوريکه مفرّى براى خودشان پيدا نمى‌کردند که آرامشى براى آنها حاصل شود از شدّت ترس و ناچار پشت بلشکر نموده منهزم و متفرق شدند پس خداوند نازل فرمود از خزانه رحمت خود اطمينان و آرامش و سکينه و وقار و قوّت قلب و ثبات قدم را بر رسول اکرم و امير مکرّم و چند نفر از اعيان بنى هاشم و نيز نازل فرمود ملائکه را بکمک مسلمانان که کفار را مى‌کشتند و مسلمانان آنها را نميديدند تا کفار معذب شدند بقتل چنانچه قمى ره از حضرت باقر (ع) نقل نموده يا بقتل و اسر و سلب اموال و اولاد چنانچه در مجمع ذکر فرموده و آنکه ملائکه در اين جنگ کشتار ننمودند فقط تقويت قلوب و تشجيع از مسلمانان ميکردند و کشتار ملائکه منحصر بجنگ بدر بوده است پس خداوند موفق
جلد 2 صفحه 569
فرمود بعضى از کفار را بقبول اسلام و پذيرفت توبه آنها را و پيغمبر (ص) اهل و اولاد آنها را که اسير شده بودند بايشان مسترد فرمود با تحصيل رضاى مسلمانانيکه آنها را اسير نموده بودند و قمى ره فرموده که چون پيغمبر (ص) عازم فتح مکه شد اظهار فرمود که بعد از فتح مکه بايد با اعراب هوازن جنگ کنيم و چون اين خبر بآنها رسيد مهيّاى جنگ شدند و استعداد کاملى تهيّه کردند و مالک بن عوف نضرى را بر خودشان امير نمودند و از ديارشان حرکت کردند و اموال و زنان و اطفالشان را همراه آوردند تا باوطاس که نام واديى است در آن ديار رسيدند و اينخبر بسمع مبارک پيغمبر (ص) رسيد آنحضرت هم قبائل را جمع فرمود و ترغيب بجهاد نمود و وعده نصرت بآنها داد و آنکه خداوند اموال و زنان و اولاد آنها را بغنيمت نصيب شما خواهد فرمود و مردم رغبت نمودند و هر قبيله با رايت خود حرکت کرد و لواء بزرگ را براى امير المؤمنين (ع) بست و بدست آنحضرت داد و هر قبيله که وارد مکه ميشدند امر فرمود که بارايت خود خارج شوند تا دوازده هزار نفر از شهر مکه خارج شدند که ده هزار نفر از آنها با آن حضرت بودند در موقع ورود به مکه و چون دو لشگر نزديک بيکديگر شدند مالک بن عوف امر نمود هر مردى اهل و مالش را در پشت سر خود بياورد و غلاف شمشيرها را بشکنند و در اطراف و اکناف وادى متفرق و مخفى شوند و هنوز هوا روشن نشده يکمرتبه حمله کنند و کار خصم را تمام نمايند و گفت محمّد هنوز با کسانيکه قانون جنگ را بدانند طرف نشده و چون پيغمبر (ص) از نماز صبح فارغ شد سرازير در وادى گرديد و حنين واديى است که سرازيرى بسيارى دارد و قبيله بنو سليم مقدّمه لشگر اسلام بودند ناگاه از اطراف و جوانب لشگرهاى هوازن بر آنها حمله نمودند و بنو سليم منهزم شدند و به تبع آنها ساير لشگر اسلام فرار نمودند و کسى باقى نماند مگر امير المؤمنين (ع) با عدّه کمى و فراريان بر پيغمبر اکرم (ص) مرور مى‌نمودند و اعتنا نمى‌کردند و عباس زمام بغله پيغمبر (ص) را بدست داشت و در طرف راست آنحضرت بود ابو سفيان بن حارث بن عبد المطلب در طرف چپ او بود پس پيغمبر روى بفراريان نمود و فرمود اى جماعت انصار بکجا ميرويد بيائيد بسوى من من پيغمبر خدايم هيچ کس اعتنا بآنحضرت نمى‌کرد و نسيبه مازنيّه دختر کعب بر روى فراريان خاک ميپاشيد و مى‌گفت کجا فرار مى‌کنيد از خدا و پيغمبرش و عمر بر او مرور نمود نسيبه باو گفت واى بر تو اين چه کار است ميکنى جواب داد اين امر
جلد 2 صفحه 570
خدا است و چون پيغمبر (ص) حال را بدينمنوال ديد رکاب بر بغله خود زد و بجانب امير المؤمنين (ع) شتافت با شمشير کشيده و بعباس امر فرمود که برود بالاى پشته و فرياد کند اى اصحاب بقره و اى اصحاب شجره کجا فرار مى‌کنيد پيغمبر اينجا است و دست مبارک را بدعا بلند فرمود و ايندعا را نمود اللّهم لک الحمد و اليک المشتکى و انت المستعان پس جبرئيل نازل شد و عرض کرد دعا کردى بدعائى که موسى (ع) نمود وقتى خدا شکافت براى او دريا را و نجات داد او را از دست فرعون پس پيغمبر (ص) بابو سفيان بن حارث فرمود کفى سنگ ريزه براى من بياور و او آورد و حضرت آنرا بجانب کفار پاشيد و فرمود زشت باد روى‌هاشان پس روى بآسمان فرمود و عرض کرد خدايا اگر اين جماعت هلاک شوند کسى نيست که تو را عبادت کند و اگر بخواهى کسى عبادت تو را نکند نميکند و چون انصار صداى عباس را شنيدند متوجه شدند و غلاف شمشيرهاشان را شکستند و لبّيک گويان بر پيغمبر (ص) مرور نمودند و ملحق برايت اسلام شدند و پيغمبر (ص) فرمود الآن تنور جنگ گرم شد و خدا ظفر داد ما را و هوازن منهزم شدند و مسلمانان اموال و زنان و اولاد آنها را بغنيمت بردند و اين مراد خداوند است از قولش لقد نصرکم اللّه فى مواطن کثيرة و يوم حنين و بعد از جنگ مردى موسوم به شجرة بن ربيعه از طائفه بنى نضر که در دست مسلمانان اسير بود گفت کجا رفتند آن مردان سفيدپوشى که سوار بر اسبان ابلق بودند و کشتند ما را و شما در ميان آنها مانند خالى بنظر ما مى‌آمديد گفتند آنها ملائکه بودند و از امام صادق (ع) روايت شده که امير المؤمنين (ع) در آنروز چهل نفر را کشته بود و خداوند هر کس از فراريان را که خواسته باشد موفق به توبه مى‌فرمايد و مى‌پذيرد توبه آنها را و همچنين است حال ساير گناهکاران در قابليت توفيق و رحمت و مغفرت الهى تعالى شانه و اينکه پيغمبر (ص) از قول منسوب به أبو بکر بدش آمد براى آن بود که مؤمن بايد در هر حال اميدوار بلطف خدا باشد و بوجود وسائل ظاهرى براى نيل بمقصود خوشوقت و مطمئن نگردد و از فقدانش مأيوس و محزون نشود لذا پيغمبر (ص) در غار هم باو فرمود محزون نباش خدا با ما است.
جلد 2 صفحه 571