اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَقَد نَصَرَکُم‌ُ اللّه‌ُ فِي مَواطِن‌َ کَثِيرَةٍ وَ يَوم‌َ حُنَين‌ٍ إِذ أَعجَبَتکُم کَثرَتُکُم فَلَم تُغن‌ِ عَنکُم شَيئاً وَ ضاقَت عَلَيکُم‌ُ الأَرض‌ُ بِما رَحُبَت ثُم‌َّ وَلَّيتُم مُدبِرِين‌َ «25»
هر آينه بتحقيق نصرت فرمود شما مسلمين را در موارد و مواطن بسياري و در روز حنين زماني که شما را بعجب در آورد کثرت جمعيت شما پس اينکه کثرت جمعيت بي‌نياز نکرد از براي شما شيئي را و تنگ شد بر شما زمين با آن
جلد 8 - صفحه 200
وسعتي که داشت پس شما پشت کرديد بفرار از جنگ.
اينکه آيه شريفه مشتمل بر جملاتي است بضميمه آيه بعد جمله اولي- لَقَد نَصَرَکُم‌ُ اللّه‌ُ فِي مَواطِن‌َ کَثِيرَةٍ در اخبار بسيار از حضرت هادي عليه السّلام که اينکه مواطن هشتاد موطن بوده و مواطن بمعني امکنه است و لذا مکان سکونت را وطن ميگويند و جمع وطن اوطان است و جمع موطن مواطن و غير منصرف است، و شرح اينکه اخبار اينست که متوکل مريض شد با سم‌ّ يا علت ديگر و نذر کرد که اگر شفاء پيدا کرد دنانير يا دراهم کثير تصدق دهد پس از شفاء فرستاد نزد علماء که چه اندازه صدقه دهد اينها اختلاف کردند از ده هزار و صد هزار و هزار هزار براي او بسيار گران آمد فرستاد نزد حضرت هادي عليه السّلام فرمودند هشتاد، علت آن را سؤال کردند حضرت باين آيه تمسک فرمود که مواطن کثيره هشتاد موطن بوده، و اخبار ديگري هم از حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام بر طبق اينکه داريم.
جمله ثانيه- وَ يَوم‌َ حُنَين‌ٍ حنين مرکزي بود بين مکه و مدينه و بسيار پستي و بلندي داشت حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم پس از فتح مکه در سال هفتم هجرت مأمور شدند بجنگ با اهل هوازن و ثقيف و جمعيت مسلمين دوازده هزار بودند خبر باهل هوازن رسيد آنها با زنها و اطفال و اموال خود حرکت کردند که مزيد بر جديت آنها شود و در اينکه گودالها کمين کردند قشون اسلام که رسيد يک مرتبه حمله کردند.
جمله ثالثه- إِذ أَعجَبَتکُم کَثرَتُکُم گفتند قشون اسلام که عده ما دوازده هزار است و ما در جنگهاي سابق با عدّه قليل فتح کرديم فعلا که عدّه ما بسيار است البته بر آنها تفوّق پيدا ميکنيم.
جمله رابعه- فَلَم تُغن‌ِ عَنکُم شَيئاً وَ ضاقَت عَلَيکُم‌ُ الأَرض‌ُ بِما رَحُبَت ثُم‌َّ وَلَّيتُم
جلد 8 - صفحه 201
مُدبِرِين‌َ اينکه کثرت جمعيت بقدر خردلي بر شما تأثير نداشت و اينکه بيابان وسيع بر شما تنگ شد و تشتت پيدا کرديد و فرار نموديد فقط پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و علي عليه السّلام و جمع قليلي از مسلمين باقي ماندند و با آنها مقاتله ميکردند.