معناى احبار و رهبان در آيه‌ى 31 گذشت.
علماى يهود به‌خاطر منافع مادّى خود، حقّ را کتمان کردند وبه حقانيّت دين اسلام اعتراف نکردند، يا رشوه گرفتند و گناه بخشودند، يا تفتيش عقايد کرده و به ديگران تهمت زدند.
سوء استفاده از موقعيّت‌ها، حرام است وبزرگ‌ترين خطر براى علماى دين، فساد مالى است. «لَيَأْکُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ» (کسانى‌که متولّى موقوفات‌اند و آنها را در مسير اهداف وقف شده مصرف نمى‌کنند، از مصاديق اين آيه مى‌باشند)
زکات در روايات
از امام صادق عليه السلام پرسيدند: در چه مقدار مال، زکات واجب مى‌شود؟ حضرت فرمود: زکات ظاهر يا باطن؟ گفتند: هر دو. حضرت ابتدا نصابى را براى زکات ظاهر بيان نموده و آنگاه در بيان زکات باطن فرمودند: «فلا تستأثر على اخيک بما هو احوج اليه منک» «1» آنچه را برادر دينى‌ات به آن نيازمندتر از توست، او را انتخاب و ترجيح دهى.
* در روايتى ديگر، آن حضرت مى‌فرمايد: «انّما اعطاکم اللَّه هذه الفضول من الأموال لتوجّهوها
«1». تفسير صافى.
جلد 3 - صفحه 413
حيث وجّهها اللَّه تعالى و لم تُعطِّلوها لتکنِزوها» «1» خداوند اين مال‌هاى اضافى را به شما عطا کرد تا در مسير رضاى او خرج کنيد، نه آنکه احتکار و گنج کنيد.
* طبق روايات، امام زمان عليه السلام چون ظهور کند، گنج‌ها را حرام مى‌کند و همه را به مبارزات خود به مصرف مى‌رساند.
* پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: انّ اللَّه فرض على اغنياء المسلمين فى اموالهم القدرَ الّذى يَسَعُ فقرائهم ...
الا انّ اللَّه يحاسبهم حساباً شديداً و يعذّبهم عذابا اليما «2» خداوند، در مال مسلمانانِ ثروتمند، به مقدارى زکات واجب کرده که کفاف فقرا را بدهد، آگاه باش! اگر به وظيفه‌ى خود عمل نکنند، همانا خداوند از آنان حسابرسى شديد مى‌کند.
* رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هر مالى که زکات آن پرداخت نشود کنز است، گرچه پنهان نباشد، يا غيرطلا و نقره باشد. «3»
ابوذر و آيه‌ى کنز
ابوذر غفارى، صحابى بزرگوار پيامبر، در اعتراض به زراندوزى‌هاى معاويه و عثمان و عمّال حکومت و حيف و ميل اموال عمومى، صبح و شام اين آيه را با صداى بلند در برابر معاويه و سپس در مقابل عثمان مى‌خواند و مى‌گفت: اين آيه مخصوص مانعان زکات نيست و هر نوع زراندوزى را شامل مى‌شود.
در تفسير شريف الميزان آمده است که از برخوردهاى ابوذر با عثمان و معاويه و کعب الأحبار، بر مى‌آيد که ثروت‌اندوزى در جامعه‌ى فقير حرام است، گرچه از راه حلال باشد و زکاتش پرداخت شده باشد.
البتّه برخى آن را به اجتهاد شخصى ابوذر نسبت مى‌دادند، ولى خودش مى‌گفت: «ما قلتُ لهم الّا ما سَمعتُ من نبيّهم» آنچه گفته‌ام از پيامبر شنيده‌ام. از طرفى صراحت و صداقت ابوذر هم مورد تأييد پيامبر است.
از فرازهاى برجسته‌ى زندگى ابوذر، همين امر به معروف و نهى از منکر او نسبت به حکّام،
«1». تفسير صافى.
«2». تفسير صافى.
«3». تفسير کنزالدقائق.
جلد 3 - صفحه 414
در زمينه‌ى ريخت‌وپاش‌هاى اقتصادى است و نزاعش با عثمان بر سر مال و مقام نبود، بلکه اعتراض به يک منکر اجتماعى بود.
سرانجام عثمان، اين صحابى پارسا و انقلابى را به شام تبعيد کرد، از شام هم به بدترين وضعى به مدينه آوردند، سپس به «ربذه» تبعيد شد و در تبعيدگاه، مظلومانه جان سپرد. و اين نيز از فرازهاى ناپسند وننگين حکومت عثمان بود.
ديگران براى تبرئه‌ى عثمان، کوشيده‌اند تا به ابوذر تهمت سوسياليست بودن و فکر اشتراکى داشتن و مخالفت با مالکيّت خصوصى بزنند، امّا علامه امينى قدس سره در الغدير، بحث مبسوطى در ردّ اين اتهام دارد. «1»
تبعيدهاى مکرّر ابوذر به خاطر مناقشات او با حکومت و فريادهاى اعتراض آميزش بر ضدّ روش مالى عثمان و زراندوزى معاويه و توجيه‌گرى‌هاى کعب‌الأحبار، در کتب تاريخى شيعه و اهل سنّت آمده است، «2» هر چند برخى خواسته‌اند به نوعى توجيه کنند و اين مناقشات را به حساب آزادى بيان و عقيده در دوره‌ى عثمان بگذارند، يا آنکه تبعيد آن صحابى بزرگوار را به عنوان اينکه «دفع شرّ مهم‌تر از کسب منفعت است» بدانند و حضورش را در مدينه و شام، شرّ تلقّى کنند و تبعيدش را رعايتِ مصلحت به شمار آورند، «3» ولى اين رفتار ننگ‌آلود با يار صديق و پرهيزکار پيامبر که زبان صريح و اعتراض دلسوزانه‌اش تنها با انگيزه‌ى عمل به وظيفه در برابر انحرافات بود، هيچ توجيه و تأويلى نمى‌پذيرد.