اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ قُلنا لِلمَلائِکَةِ اسجُدُوا لِآدَم‌َ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبلِيس‌َ أَبي وَ استَکبَرَ وَ کان‌َ مِن‌َ الکافِرِين‌َ (34)
(و زماني که بملائکه امر کرديم که بآدم سجده کنيد پس سجده کردند مگر شيطان او رو گرداند از فرمان ما و تکبر نمود و از جمله کفار گرديد) بحث در اينکه آيه در چند موضع ذکر ميشود:
(موضع اول)
در سجده ملائکه بر آدم: عده‌اي از مفسرين گفته‌اند که آدم قبله ملائکه بود
جلد 1 - صفحه 509
و سجده براي خدا بوده است نظير کعبه که قبله مسلمين و بيت المقدّس قبله نصاري و يهود است.
و عده‌اي باين قول اعتراض کرده‌اند که اگر آدم قبله ملائکه بود بايد اسجدوا بالي متعدي شود نه به لام يعني بايد گفته شده باشد «اسجدوا الي آدم» همانطور که مي‌گويي سجدت الي الکعبة و جواب داده‌اند که تعدي بلام هم صحيح است و در لسان عرب استعمال شده است چنانچه در اشعار حسّان بن ثابت آمده است:
ما کنت اعرف ان‌ّ الامر منصرف || عن هاشم ثم منها عن ابي حسن
أ ليس اوّل من صلّي لقبلتکم || و اعرف النّاس بالقرآن و السنن«1»
عده‌اي هم گفته‌اند که سجده ملائکه سجده شکر بوده بر اينکه نعمت بزرگ که ايجاد خليفة اللّه بوده است و باز باين قول هم اعتراض شده که با ظاهر آيه که اسجدوا لآدم باشد منافات دارد و جواب داده‌اند که لام براي تعليل است يعني سجده کنيد بعلت وجود آدم و بعضي گفته‌اند که سجده در آيه بمعناي مصطلح نيست و معناي آن اينست که در برابر آدم تسليم باشيد و از او اطاعت کنيد و بهمين معني حمل کرده‌اند سجده گياه و درخت را در آيه شريفه وَ النَّجم‌ُ وَ الشَّجَرُ يَسجُدان‌ِ«2» و علّت همه اينکه گفتارها اينست که گفته‌اند سجده مخصوص ذات اقدس حق است و بر غير خدا شرک در عبادت ميشود لکن تحقيق در مطلب اينست که سجده‌اي که مختص بخدا است سجده
1- من ندانستم که امر خلافت از بني هاشم از آن جمله از علي رو گرداند آيا علي اولين کسي نيست که بقبله شما نماز خواند و از مردم به قرآن و آداب اسلامي آشناتر بود
[.....]
2- سوره الرحمن آيه 5
جلد 1 - صفحه 510
عبادتي است مانند سجده عبده اصنام و آتش و ستارگان که ساجدين آنها مشرکند و اينکه امر اختصاص بسجده ندارد بلکه هيچ نوع عبادتي بر غير خدا روا نبوده و همه شرک است ولي اگر سجده از روي تعظيم و بامر خدا باشد مانعي ندارد بلکه عين عبادت حق است و حقيقت توحيد است نه شرک و از همين مقوله است سجده يعقوب و پسران بر يوسف وَ خَرُّوا لَه‌ُ سُجَّداً«1» منتهي در شريعت اسلام اينگونه تعظيم بر غير خدا نهي شده است بلکه رکوع و سجده حتي بقصد تعظيم بر غير خدا حرام است ولي در شرايع سابقه نهي نشده بوده با تفصيلي که در ذيل آيه يقيمون الصلاة متذکر شده‌ايم
«موضع دوم»
از مفاد آيه استفاده ميشود که شيطان با عدم سجده خود بآدم مرتکب سه خلاف شد عملا و اخلاقا و عقيدة، خلاف عملي او اباء از سجده بآدم بود که عملا مخالف فرمان حق گرديد و با اينکه عمل فاسق و عاصي و متمرد شد که در قرآن آمده است ففسق عن امر ربه«2» خلاف اخلاقي او استکبار نسبت بآدم بود چون کبر يکي از رذائل اخلاقي است و منزلگاه شخص متکبر آتش جهنم است«3» و خلاف عقيدتي او انکار عدل الهي است چون تصور ميکرد که امر خدا از روي مصلحت نيست و از کلام خودش استنباط ميشود که نسبت جهل به خدا
1- سوره يوسف آيه 101 و براي تعظيم باو سجده کردند
2- سوره کهف آيه 48 از دستور پروردگارش روگرداند
3- سوره زمر آيه 72 قيل ادخلوا ابواب جهنم خالدين فيها فبئس مثوي المتکبرين (گفته ميشود از درب‌هاي جهنم براي هميشه داخل شويد جاي بدي است جايگاه متکبرين)
جلد 1 - صفحه 511
داده است
«موضع سوم»
در اينکه شيطان از جنس ملائکه بود يا از جنس ديگري بين مفسرين عامه اختلاف است عده‌اي گويند از ملائکه است چون در آيه از ملائکه مستثني شده است و فرض اينکه استثناء منقطع باشد خلاف ظاهر است و از طرفي چون در آيه ملائکه مأمور سجده بآدم شدند در صورتي که ابليس از ملائکه نبود مکلّف بسجده نبود اباء او از سجده سبب کفر و طرد او از درگاه حق نمي‌شد و امّا اينکه در آيه ديگري هست که کان‌َ مِن‌َ الجِن‌ِّ«1» جن بمعناي مستور است چنان که بطفل در شکم مادر پنهان است جنين گويند و کسي که عقلش پوشيده شده باشد مجنون ناميده ميشود ولي اينکه قول باطل است اولا بنا بر نص‌ّ قرآن مجيد که ضرورت مذهب شيعه نيز هست ملائکه معصوم‌اند و نافرماني خدا را نميکنند لا يَعصُون‌َ اللّه‌َ ما أَمَرَهُم«2» و خبر هاروت و ماروت و عصيان فطرس مردود است و يا محمول بر ترک اولي است و ثانيا جن و ملک در قرآن دو جنس متفاوت بيان شده«3» و ثالثا بنص قرآن جن از آتش خلق شده«4» و از قول ابليس نقل شده که
1- سوره کهف آيه 48
2- سوره تحريم آيه 6 نافرماني نميکنند خدا را در آنچه که بايشان امر ميکند
3- ثُم‌َّ يَقُول‌ُ لِلمَلائِکَةِ أَ هؤُلاءِ إِيّاکُم کانُوا يَعبُدُون‌َ قالُوا سُبحانَک‌َ أَنت‌َ وَلِيُّنا مِن دُونِهِم بَل کانُوا يَعبُدُون‌َ الجِن‌َّ أَکثَرُهُم بِهِم مُؤمِنُون‌َسوره سبا آيه 40- 41
4- وَ الجَان‌َّ خَلَقناه‌ُ مِن قَبل‌ُ مِن نارِ السَّمُوم‌ِسوره حجر آيه 27
جلد 1 - صفحه 512
خَلَقتَنِي مِن نارٍ وَ خَلَقتَه‌ُ مِن طِين‌ٍ«1» و رابعا از اينکه معناي جن مستور است نميشود گفت هر مستوري جن باشد و الّا بايد بر خداوند و امام زمان عليه السّلام و بر عالم آخرت اطلاق جن درست باشد و خامسا چون شيطان داخل در ملائکه بود مشمول خطاب ميشود و سادسا استثناء منقطع خلاف ظاهر نيست مخصوصا با اينکه همه قرائن و از طرفي در قرآن موارد زيادي هست که استثناء منقطع است مانند وَ إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ لِأَبِيه‌ِ وَ قَومِه‌ِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمّا تَعبُدُون‌َ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي«2» و لا يَسمَعُون‌َ فِيها لَغواً وَ لا تَأثِيماً إِلّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً«3» و لا تَأکُلُوا أَموالَکُم بَينَکُم بِالباطِل‌ِ إِلّا أَن تَکُون‌َ تِجارَةً عَن تَراض‌ٍ«4» که در تمام آيات فوق مستثني منقطع استعمال شده و اينکه قسمت را در مقدمه نيز بيان کرده‌ايم
«موضع چهارم»
در اينکه آيا بشر اشرف است يا ملائکه بين علماء خاصه و عامه اختلاف است يک دسته از آنان بادلّه زير معتقداند که آدم اشرف از ملائکه ميباشد 1- چون همه ملائکه مأمور شدند که بآدم سجده کنند و بديهي است
1- سوره اعراف آيه 11
2- سوره زخرف آيه 25- 16 يعني زماني که ابراهيم بپدرش و قومش گفت همانا من از آنچه شما عبادت ميکنيد بيزارم جز آنکه مرا خلق کرد
3- سوره واقعه آيه 24- 25 در آن نه لغو شنيده ميشود نه کار زشت مگر گفته ميشود سلام
4- نساء آيه 33 نخوريد اموال يکديگر را از روي باطل و ناحق مگر اينکه از راه تجارت که مرضي طرفين باشد
جلد 1 - صفحه 513
مسجود اشرف از ساجد است.
2- اينکه آدم از ملائکة اعلم بود و اعلم اشرف از غير اعلم است.
3- آدم مقام خلافت خدا که اشرف همه مقامات است دارا شد.
4- مضمون آيه شريفه إِن‌َّ اللّه‌َ اصطَفي آدَم‌َ وَ نُوحاً وَ آل‌َ إِبراهِيم‌َ وَ آل‌َ عِمران‌َ عَلَي العالَمِين‌َ«1» مويد مطلب است زيرا ملائکه نيز داخل در عالمين‌اند.
5- آيه شريفه وَ ما أَرسَلناک‌َ إِلّا رَحمَةً لِلعالَمِين‌َ«2» پس وجود پيغمبر حتي بر ملائکه رحمت بود و اينکه هم مويد اشرفيت آدم است.
6- اخبار پيغمبر و ائمه دلالت دارد که فرشتگان خدام ما هستند جبرئيل خادم پيغمبر بود.
دسته دوم که قائل بافضليت ملک بر آدم شده‌اند ادله زيادي آورده و به بعضي از آيات قرآن هم استشهاد کرده‌اند از آن جمله از قول ابليس به آدم و حوا ما نَهاکُما رَبُّکُما عَن هذِه‌ِ الشَّجَرَةِ إِلّا أَن تَکُونا مَلَکَين‌ِ أَو تَکُونا مِن‌َ الخالِدِين‌َ«3» قُل لا أَقُول‌ُ لَکُم عِندِي خَزائِن‌ُ اللّه‌ِ وَ لا أَعلَم‌ُ الغَيب‌َ وَ لا أَقُول‌ُ لَکُم إِنِّي مَلَک‌ٌ«4» که اگر ملک افضل نبود مورد توقع کفار نبود و در حق يوسف آمده است ما هذا بَشَراً إِن هذا إِلّا مَلَک‌ٌ کَرِيم‌ٌ«5» و همچنين در آيه شريفه وَ لَقَد کَرَّمنا بَنِي آدَم‌َ الي قوله تعالي
1- خدا آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر همه عالميان برگزيد.
2- نفرستاديم ترا مگر که رحمتي باشي بر عالميان
[.....]
3- پروردگار شما شما را نهي کرد از اينکه درخت تا جزء ملائکه نشويد و براي هميشه در بهشت بمانيد (سوره اعراف آيه 19)
4- بگو من نميگويم که خزينه‌هاي خدا نزد من است و علم غيب ميدانم و نميگويم بشما که من ملکم (سوره انعام آيه 50)
5- سوره يوسف آيه 31
جلد 1 - صفحه 514
وَ فَضَّلناهُم عَلي کَثِيرٍ مِمَّن خَلَقنا تَفضِيلًا«1» اگر ملک از بني آدم افضل نبود بايد گفته شود علي جميع من خلقنا زيرا غير از ملک مخلوقي نيست که امکان داشته باشد از بشر افضل باشد و باز مويد اينکه مدعا است آياتي که ملائکه بر رسل و اولو العلم مقدم آورده شده است و تحقيق در کلام اينست که چون انسان مرکب از قواي عقلاني و شهواني است در صورتي که قواي ديگر انسان تابع عقل او شد از ملائکه اشرف است چنان که مضمون حديث فمن غلب عقله علي شهوته فهو اشرف من الملائکة«2» همين مطلب را تأييد ميکند چنانچه اگر قوه شهوت و غضب او بر عقل چيره گشت از حيوانات و شياطين هم پست‌تر ميشود چه رسد بملائکه و من غلب شهوته علي عقله فهو اخس‌ّ من البهائم«3»
آدمي زاده طرفه معجوني است || گز فرشته سرشته و از حيوان
گر کند ميل اينکه شود به از اينکه || ور کند ميل آن شود پس از آن
و نکته ديگر هم اينست که خوبي و بدي آدميان متفاوت است و اينکه تفاوت تا مراتب لا يتناهي است و در ملائکه هم همين طور است پس هر مؤمني را نميتوان گفت از همه ملائکه بهتر است و بالعکس.