اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قُلنا يا آدَم‌ُ اسکُن أَنت‌َ وَ زَوجُک‌َ الجَنَّةَ وَ کُلا مِنها رَغَداً حَيث‌ُ شِئتُما وَ لا تَقرَبا هذِه‌ِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِن‌َ الظّالِمِين‌َ (35)
(و بآدم گفتيم تو و همسرت ساکن شويد در بهشت و از ميوه‌هاي دلخواهتان در بهشت بخوريد ولي نزديک اينکه درخت نرويد که از جمله ستمگران شويد).
1- ما بني آدم را تکريم کرديم و برتري داديم او را بر بسياري از مخلوقاتمان (سوره بني اسرائيل آيه 52
2- کسي که عقلش بر قوه شهوتش مسلط شود از ملائکه برتر است (منسوب بامير المؤمنين جامع السعادات
3- و کسي که قوه شهوتش بر خردش چيره شود از حيوانات پست‌تر است بامير المؤمنين جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 515
و کلام در اينکه آيه از جهاتي واقع ميشود- جهة اول اينکه امر در آيه چه نوع امري است آيا امر تعبيدي است که آدم در مقابل آن مکلف بانجام شده يا ترخيصي است که مباح بوده انجام دهد يا ندهد مفسرين در اينکه امر ترخيصي است متفق‌اند ولي بعضي گفته‌اند نهي در لا نقربا نهي تحريمي است و بعضي نهي تنزيهي دانسته و عده‌اي گفته‌اند نهي ارشادي است مانند امر و نهي طبيب بمريض يعني صلاح شما در اينست که در بهشت بمانيد و از نعم بهشتي متنعم شويد و در صورتي که از درخت منهيه بخوريد موجب خروج شما از بهشت ميگردد و دليل بر اينکه مطلب علاوه از مقام عصمت آدم و اينکه بهشت جاي تکليف نيست مضمون آيه شريفه است که ميفرمايد فَتَکُونا مِن‌َ الظّالِمِين‌َ يعني نتيجه نافرماني شما ظلم بنفس خودتان است زيرا کسي در بهشت نبود که آدم و حوا باو ظلم کنند و مؤيد اينکه معني است کلام آدم در موقع استغفار که ميگويد رَبَّنا ظَلَمنا أَنفُسَنا«1» و بنا بر اينکه مخالفت آنها در اينکه امر ترک اولي است زيرا بهتر بود که آنها در بهشت مي- ماندند و براي هميشه از نعمتهاي آن بهره‌مند بودند و بلکه ميتوان گفت امر در اسکن و کلا توطئه براي نهي لا تقربا است.
جهت دوم- درباره خلقت حوا که کجا و چگونه خلق شده است. عده‌اي از مفسرين گفته‌اند که موقعي که آدم در بهشت بخواب رفته بود از يک ضلع آدم حوا را خلق کردند و مضمون بعضي از اخبار ناطق بهمين مطلب است و در آيات شريفه فقط دارد که از آدم حوا خلق شده است خلق منها زوجها«2» و (جَعَل‌َ مِنها زَوجَها«3» ثُم‌َّ جَعَل‌َ مِنها زَوجَها«4» در فقيه شيخ صدوق روايت شده است
1- پروردگارا ما بخودمان ظلم کرديم (سوره اعراف آيه 22
2- و آفريد از او جفت او را (سوره نساء آيه 1
3- و قرارداد جفت او را از خود او (سوره اعراف 189
4- سپس قرارداد جفت آدم را از خودش (سوره زمر آيه 5
جلد 1 - صفحه 516
که فرمود
1» (سئل ابو عبد اللّه عليه السّلام عن خلق حواء و قيل له ان‌ّ اناسا عندنا يقولون ان‌ّ اللّه عز و جل‌ّ خلق حواء من ضلع آدم الايسر الاقضي فقال سبحان اللّه و تعالي عن ذلک علوّا کبيرا ان اللّه تبارک و تعالي لم يکن له القدرة بان تخلق لآدم زوجة من غير ضلعه و يجعل للمتکلم من اهل التشنيع سبيلا الي الکلام ان يقول ان‌ّ آدم کان ينکح بعضه بعضا اذا کانت من ضلعه ما لهؤلاء حکم اللّه بيننا و بينهم ثم قال عليه السّلام ان‌ّ اللّه تعالي لما خلق آدم من طين و امر الملائکة فسجدوا له القي عليه السيئات ثم اتبدع له حوا الي آخر الخبر«
و ممکن است گفته شود که خدا حواء را از زيادي گل آدم آفريد و آيات و اخبار را هم بر همين معنا حمل کنيم که يک قسمت از گل آدم که بجاي يک ضلع او بوده براي آفرينش حواء بکار رفته تا زن از شوهر خود تبعيت کند:
و کلمة لا تقربا نهي از اکل است نه مقصود نزديک نشدن باشد فَأَکَلا مِنها«2» چنان که اينکه کلمه در قرآن در موارد ديگر کناية از نهي است با تأکيد، مانند لا تَقرَبُوا الزِّني«3» وَ لا تَقرَبُوا مال‌َ اليَتِيم‌ِ«4» وَ لا تَقرَبُوا الفَواحِش‌َ«5» و امثال اينها.
1- از حضرت صادق سؤال شد که چگونه حوا خلق شده عده‌اي از مردم ميگويند که خدا حوا را از پهلوي چپ آدم خلق کرد پس حضرت فرمود خدا از اينکه عمل پاک است براي خدا توانايي نبود که حوا را از غير پهلوي آدم بيافريند که راهي براي قول ياوه- گويان پيدا شود که بگويند قسمتي از آدم يا قسمت ديگرش نکاح کرده است چرا اينکه عده چنين سخني را ميگويند خدا ميان ما و آنها حکم کند و فرمود خداي تعالي چون آدم را آفريد و بملائکه امر کرد باو سجده کردند او را بخواب فرو برد و حوا را براي او آفريد تا آخر حديث (کتاب فقيه)
2- سوره طه آيه 119
3- سوره اسري آيه 34
4- سوره انعام آيه 153
[.....]
5- سوره انعام آيه 152
جلد 1 - صفحه 517
و در شجره که از خوردن آن نهي شده بود اختلاف است، بعضي گفتند حنطه «گندم» و بعضي عنب «انگور» و بعضي تين «انجير» و بعضي زيتون و بعضي کافور و بعضي شجره علم خير و شر و بعضي شجره خلد دانسته‌اند و قائل بشجره علم خير و شر کلبي است و او از تورات رائج اخذ نموده و قصه تورات بجهات بسياري محرّف است و قائل بشجره خلد إبن جذعان است و اينکه نيز قول باطلي است براي اينکه اولا مأخوذ از قول شيطان است که گفت هَل أَدُلُّک‌َ عَلي شَجَرَةِ الخُلدِ وَ مُلک‌ٍ لا يَبلي«1» و ثانيا اگر شجره خلد بود بايد آدم و حوا در بهشت جاودان باشند نه اينکه خارج شوند.
و اخبار در اينکه باره مختلف است و در بعضي اخبار دارد که همه اينها حق است زيرا درخت بهشتي شامل همه انواع خوراکيها هست«2».
و آنچه بنظر اقرب است اينکه شجره از چيزهايي بوده که خوردن آن با ماندن در بهشت مناسبتي نداشته و بعيد نيست که همان حنطه بوده است، فاء در جمله فتکونا من الظالمين فاء تفريع است يعني خوردن از شجره منهيه موجب ظلم بنفس خودتان ميشود زيرا باعث خروج از بهشت و تعب در حيات دنيا ميگردد و تقدير اينست که «ان تقربا تکونا من الظالمين» کلام يک جمله واحدة و مشتمل بر شرط و جزاء است، و ممکن است فاء عاطفه باشد از قبيل عطف جمله بجمله و تقدير اينکه «لا تقربا هذه الشجرة و لا تکونا من الظالمين» و عطف بفاء براي ترتب باشد يعني عدم ظلم مترتب بر عدم تقرب است، لکن اوّل اولي است.