اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَإِن آمَنُوا بِمِثل‌ِ ما آمَنتُم بِه‌ِ فَقَدِ اهتَدَوا وَ إِن تَوَلَّوا فَإِنَّما هُم فِي شِقاق‌ٍ فَسَيَکفِيکَهُم‌ُ اللّه‌ُ وَ هُوَ السَّمِيع‌ُ العَلِيم‌ُ (137)
(پس اگر ايمان آوردند بمانند آنچه شما بآن ايمان آورديد بتحقيق هدايت يافته‌اند و اگر اعراض نموده و رو گردانيدند همانا ايشان در مقام معاندت مخالفت ميباشند و بزودي خداوند ترا از ايشان کفايت مي‌کند و او شنوا و داناست فَإِن آمَنُوا مراد از ضمير جمع يهود و نصاري هستند که در آيه قبل ذکر شد و پس از ابطال قول آنها که هدايت را در يهوديت و نصرانيت مي‌پنداشتند و اثبات اينکه هدايت در پيروي از ملت ابراهيم و دين حنيف اسلام است و توضيح و تشريح مباني دين حنيف خطاب بمسلمين نموده که اگر يهود و نصاري بمانند آنچه شما بآن ايمان داريد، ايمان بياورند هدايت مي‌يابند نه آنچه خود توهم نموده‌اند.
و بعضي از مفسرين گمان کرده‌اند که کلمه باء در بمثل زائد است يعني فَإِن آمَنُوا بِمِثل‌ِ ما آمَنتُم بِه‌ِ و بعضي گمان کرده‌اند کلمه مثل زائد است ولي هر دو گمان درست نيست براي اينکه اولا چنان که باز تذکر داده‌ايم کلمه زائد در قرآن نيست و ثانيا بايد دانست که مفهوم کلي بکليت خود موجود نميشود بلکه وجود او بوجود اشخاص است که گفته‌اند «الشي‌ء ما لم يتشخص لم يوجد» مثلا مفهوم کلي انسانيت در ضمن افراد آن يافت ميشود بنا بر اينکه افراد هر مفهومي عين يکديگر نيستند بلکه در حقيقت آن مفهوم مثل يکديگرند و همين نحو صفات و ملکات هر فردي عين صفات و ملکات فرد ديگر نيست بلکه مشابه آنست مثلا ايمان زيد مثل ايمان عمرو است اگر چه در حقيقت و مفهوم کلي ايمان
جلد 2 - صفحه 217
يکي است چنانچه حقيقت و مفهوم کلي انسانيت يکي است، لذا مي‌گوييم اگر کلمه مثل در آيه زائد باشد کان‌ّ تقدير چنين ميشود «فان کان ايمانهم ايمانکم» و حال آنکه مقصود اينست که اگر ايمان آنان مانند ايمان شما باشد نه عين ايمان شما، بنا بر اينکه کلمه مثل لازم است «و امّا «باء» چون متعلق کلمه امنو است و نميشود گفت امنت اللّه و الرسول و ما انزل اللّه اليه و نحو ذلک بلکه بايد گفت امنت باللّه و بالرسول و بما انزل اللّه لذا کلمه باء هم لازم ميباشد.
فَقَدِ اهتَدَوا اينکه جمله در جواب کلام يهود و نصاري است که هدايت در ايمان باين امور است نه يهوديت و نصرانيت.
وَ إِن تَوَلَّوا فَإِنَّما هُم فِي شِقاق‌ٍ يعني اگر اينان اعراض نموده و باين امور ايمان نياورده و بهمان طريقه باطل باقي ماندند همانا در مقام شقاق و معاندت ميباشند و اصل شقاق بمعني از سويي رفتن است خلاف سويي که ديگري ميرود، و دوئيت و جدايي و معاندت و مخالفت و خصومت و منازعه و امثال اينها از لوازم اينکه معني است.
فَسَيَکفِيکَهُم‌ُ اللّه‌ُ اينکه جمله وعده نصرت بنبي اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است و اينکه يکي از معجزات باهرات قرآن است که با وجود قلّت عدد مسلمين و کمي مال و قدرت جنگي آنها و کثرت مشرکين و يهود و نصاري و قوّت و قدرت آنها، خداوند وعده نصرت و کفايت شرّ آنان را به پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم داد و پس از اندک زماني اينکه وعده الهي وقوع يافت و مسلمين بر همه آنها چيره و غالب گرديدند.
وَ هُوَ السَّمِيع‌ُ العَلِيم‌ُ و خداوند بگفتار و تبانيهاي آنان دانا و از بواطن آنها و مکر و حيله و تزويرشان آگاه است.
218