تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ ما کَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (51)
قُلْ لَنْ يُصِيبَنا: بگو اى پيغمبر، هرگز نرسد ما را خير و شرى. إِلَّا ما کَتَبَ اللَّهُ لَنا: مگر آنچه نوشت و ثبت فرموده خداى تعالى براى ما در لوح محفوظ و نيست بر وفق آنچه شما گمان و توهّم نموديد از اهمال ما و عدم تدبير. يا نرسد ما را در عاقبت امر ما مگر آنچه ثبت فرموده حق تعالى در قرآن از نصرتى که وعده فرموده، و ما اگر ظفر يابيم نصرت خير است براى ما، و اگر کشته شويم شهادت نيز خير است براى ما، و ما مى‌دانيم حظّ خود را در اين مجاهده و محاربه.
حسن بصرى گفته: يعنى کار ما مهمل و معطل نيست، بلکه راجع است به مدبرى حکيم که آنچه واقع مى‌شود از غنيمت و هزيمت و سرّاء و ضرّاء و دولت و نکبت، به تدبير و حکمت او است و آن را در لوح محفوظ ثبت فرموده تا بر وجه
ج5، ص 116
لطف اعلام فرمايد ملائکه را از «ما سيکون» براى استيقان آنها به علم ازلى الهى، و چون وقوع حوادث از نفع و ضرر در علم الهى مرکوز و متبدل و متغير نشود، پس موافقت شما مغير نباشد تا قعود شما موجب رفاهيت و قيام ما سبب محنت گردد.
تبصره- اين مطلب مبرهن شده که ثبت و کتابت کائنات در لوح محفوظ، موجب تأثير در اختيار عبد نيست، زيرا چون ذات احديت احاطه کليّه علميه داشت نسبت به تمامى موجودات از ذره تا دره، به سبب سبقت علم ازلى، ثبت فرمود در لوح محفوظ، و اين علم و ثبت به هيچ وجه مدخليت در وقوع حوادثات ندارد تا شبهه جبرى لازم آيد مثل آنکه بلا تشبيه شخص بواسطه مقدمات علميه مى‌داند که زيد مثلا از اين تجارت نفع يا ضرر مى‌برد، بديهى است و عقل حکم نمايد به اينکه علم او موجد نفع و ضرر نسبت به زيد نگردد. يا طبيب بواسطه علمش مى‌داند فلان مريض که فلان چيز نامناسب را تناول کند سبب هلاکت يا امتداد کسالتش گردد، محققا علم طبيب به خوردن آن شى‌ء، موجد هلاکت يا طول نقاهت مريض نشود. از اينجا واضح شود که علم الهى يا ثبت در لوح محفوظ، حوادثات را موجب وقوع و صدور آنها در خارج نخواهد شد.
هُوَ مَوْلانا: ذات حق تعالى است ناصر و مدبر و متولى کار ما و حافظ ما، و ما بندگان او هستيم، يا او است متولى حياطت و حراست ما و دفع مضرت از ما فرمايد: وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ: و بر خداى تعالى بايد توکل کنند مؤمنين نه بر غير او، چه حق ايمان است که بر غير خداى تعالى اعتماد و توکل ننمايند، و شبهه‌اى نيست که نتيجه توکل بر حق، حصول مرادات و کفايت مهمات و ايمنى از آفات و مخافات باشد. طبرسى (قدس اللّه سره) فرمايد: آيه شريفه امر است نسبت به مؤمنين به توکل بر ذات احديت الهى و رضا به تدبير سبحانى.
در کافى شريف باسناده عن ابى عبد اللّه عليه السّلام قال: من اعطى ثلاثا لم يمنع ثلاثا من اعطى الدّعاء اعطى الاجابة و من اعطى الشّکر اعطى الزّيادة و من اعطى التّوکّل اعطى الکفاية ثمّ قال أ تلوت کتاب اللّه: «وَ مَنْ
ج5، ص 117
يَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» و قال: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّکُمْ» و قال:
«ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَکُمْ؟» (نشر در آيات برعکس ترتيب لف باشد).
حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: کسى که عطا شود سه چيز را، منع گرديده نشود سه چيز را: کسى که توفيق اتيان دعا يابد، عطا گرديده شود اجابت را. و کسى که توفيق اتيان به شکر يابد، عطا شود زيادتى را. و کسى که توفيق توکل را دارا شود، عطا شود کفايت را. پس فرموده آيا تلاوت نموده‌اى کتاب الهى را، خداوند فرموده: «کسى که توکل نمايد بر حق تعالى، خداى تعالى او را کفايت فرمايد»؛ «و اگر شکر کنيد هر آينه زياد نمائيم البته نعمت را بر شما»؛ و فرمود «بخوانيد مرا تا اجابت فرمائيم».
بيان- علامه مجلسى (قدس اللّه سره) فرمايد: هر يک از اين چيزها مشروط است به اين که مصلحت در خلافش نباشد، و فاعل هم موانع استحقاق را به ارتکاب معاصى فراهم ننموده باشد.